आज हरितालिका तीजको दर खाने दिन, शिव जस्तै पति पाउन निराहर ब्रत बसिने

काठमाडाैं/भदाैं २८ गते। नेपालमा हरितालिका तीज पर्वको अघिल्लो दिन (भाद्र शुक्ल द्वितीयाका तिथि) लाई ‘दर खाने दिन’ का रूपमा मनाइन्छ। विशेष गरी हिन्दू धर्मावलम्बी महिलाहरूका लागि यो दिन सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिले निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

हरितालिका तीज र यसको अघिल्लो दिन मनाइने ‘दर खाने दिन’ को सुरुवात पौराणिक कथा र धार्मिक मान्यता पार्वतीको तपस्या र शिवलाई प्राप्त गर्ने सङ्कल्पसँग जाेडिएकाे छ । पौराणिक कथाअनुसार हिमालयपुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिका रूपमा पाउनका लागि कठोर तपस्या गरेकी थिइन । तर, उनका पिता हिमालयले पार्वतीको विवाह भगवान् विष्णुसँग गरिदिने निश्चित गरेपछि पार्वतीका सखीहरू (साथीहरू) ले उनलाई हरण गरेर (लुकाएर) एक एकान्त जङ्गलमा लगेका थिए।

जङ्गलमा पार्वतीले भगवान् शिवको बालुवाको लिङ्ग बनाई निराहार र निर्जला (जलसम्म नपिई) कठिन व्रत सुरु गरिन । भोलिपल्ट गरिने उक्त कठोर व्रतका लागि शरीरमा शक्ति र ऊर्जा कायम रहोस् भनेर व्रत बस्नुभन्दा अघिल्लो रात पार्वतीलाई उनका सखीहरूले जङ्गलमै कन्दमूल, फलफूल र शक्तिवर्द्धक भोजन गराएका थिए। पौराणिक कालको यही प्रसङ्गलाई आधार मानेर तीजको अघिल्लो दिन मीठा र अडिला परिकार (दर) खाने परम्पराको सुरुवात भएको मानिन्छ।

‘हरितालिका’ नामको अर्थ: संस्कृत भाषामा ‘हरित’ को अर्थ ‘हरण गरिएकी’ र ‘आलिका’ को अर्थ ‘सखी/साथी’ हुन्छ। सखीहरूद्वारा हरण गरिएकी पार्वतीले व्रत बसेको हुनाले यस पर्वलाई ‘हरितालिका’ र त्यसको पूर्वसन्ध्यामा खाइने भोजनलाई ‘दर’ भनिएको हो।

प्राचीन कालमा तीजको दिन पानीसम्म नपिई दिनभर नाच्ने र पूजापाठ गर्ने परम्परा रहेकाले भोलिपल्टको उपवास सहन सकियोस् भनेर अघिल्लो राति अबेरसम्म घिउ, दही, खिर, गुँदपाकजस्ता अडिला परिकार खाने चलन बस्यो। परापूर्वकालमा यातायात र सञ्चारको सुविधा नहुँदा वर्षभरि माइतीबाट टाढा रहेका छोरीबेटीहरूलाई दर खाने बहानामा माइती बोलाइन्थ्यो। यस दिन दिदीबहिनीहरू एकत्रित भई आफ्नो सुख-दुःख बाँध्ने र उत्सव मनाउने सामाजिक थलोका रूपमा यो परम्परा स्थापित भयो।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा, दर खाने दिन धार्मिक रूपमा पार्वतीको कठिन तपस्याको पूर्वतयारी र सामाजिक रूपमा दिदीबहिनी तथा माइतीबिचको प्रेम र सद्भावको प्रतीकका रूपमा सुरु भएको हाे।

भोलिपल्ट बस्किने निराहार र निर्जला तीजको व्रतका लागि शरीरलाई ऊर्जावान् राख्न अघिल्लो राति अबेरसम्म अडिलो र पोषिलो परिकार (दर) खाने परम्परा छ। यस दिन खिर, गुँदपाक, हलुवा, विभिन्न थरिका मिठाई, फलफूल, घिउ र दहीजस्ता अडिला तथा मीठा-मीठा परिकारहरू तयार गरी खाने गरिन्छ। दर खाने दिन दिदीबहिनी तथा छोरीबेटीहरूलाई माइतीमा आमन्त्रण गरिन्छ। परिवार, आफन्त र साथीभाइहरू एकै ठाउँमा जम्मा भई दुःख-सुख बाँढ्दै, गीत गाउँदै र नाच्दै रमाइलो गर्ने गरिन्छ। यस दिनले पारिवारिक आत्मीयता, प्रेम, सद्भाव र दिदीबहिनी बीचको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

तनाव र व्यस्तताका बिच दिदीबहिनीहरू एकत्रित भई खुसी साटासाट गर्ने र मौलिक संस्कृति जगेर्ना गर्ने पर्वका रूपमा दर खाने दिनको विशेष स्थान रहेको छ।