जलवायु परिवर्तन र कृषि सङ्कटले द्वन्द्व तथा विस्थापनको जोखिम बढाउँदै : अनुसन्धान

काठमाडौँ/भदौ २३ गते। जलवायु परिवर्तन, चरम मौसमी घटना, युद्ध र व्यापारमा आउने अवरोधहरूका कारण विश्वको खाद्य प्रणाली बढ्दो दबाबमा परेको छ।

नयाँ अनुसन्धानले चेतावनी दिएअनुसार कृषि उत्पादनमा आउने परिवर्तनले द्वन्द्व र विस्थापनको जोखिम बढाउन सक्छ- विशेष गरी दक्षिण एसिया र साहेलजस्ता संवेदनशील क्षेत्रहरूमा।

अनुसन्धानकर्ताहरू लौरा मायोरल र ह्यानेस मुलरद्वारा विकसित ‘क्लाइमेट-ड्रिभन एग्रिकल्चरल डिक्लाइन इन्डेक्स’ले जलवायु परिवर्तनले विश्वभर कृषि उत्पादनको स्वरूप कसरी परिवर्तन गरिरहेको छ भन्ने कुरालाई चित्रण गर्छ।

“सबैभन्दा ठूलो क्षति उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा भएको छ,” आर्थिक विश्लेषण संस्थान र बार्सिलोना स्कूल अफ इकोनोमिक्सका अनुसन्धानकर्ता मुलरले भने।

करोडौँ मानिसहरू पहिले नै ३० वर्षअघिको तुलनामा कम खाद्यान्न उत्पादन हुने क्षेत्रहरूमा बसोबास गरिरहेका छन्। अबको २५ वर्षभित्र विश्वको लगभग आधा जनसंख्या कृषि उत्पादकत्व घटेका क्षेत्रहरूमा बस्न बाध्य हुन सक्ने चेतावनी दिइएको छ।

खडेरी र चरम मौसमले बालीनालीलाई हानि पुर्‍याइरहेको छ भने युद्ध र भूराजनीतिक तनावले खाद्यान्न, इन्धन र मल आपूर्तिमा बाधा पुर्‍याएको छ। युक्रेन युद्धले बारम्बार अन्न बजारलाई अस्तव्यस्त बनाएको छ भने हर्मुज जलडमरूमध्य वरपरको अवरोधले इन्धन र मलको लागत बढाएको छ।

तर अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार घट्दो उत्पादन मात्र द्वन्द्वको सम्भावित स्रोत होइन; बढ्दो कृषि उत्पादकताले पनि पहिलेको सीमान्त भूमिलाई अझ मूल्यवान बनाएर तनाव सिर्जना गर्न सक्छ।

“यदि तपाईंको जमिन अझ उत्पादक हुँदै गएको थाहा भयो भने, अरूले त्यो जमिन खोस्न चाहन सक्छन्,” मुलरले स्पष्ट पारे। ठूला कृषि कम्पनीहरूले आगामी दशकहरूमा अझ उत्पादक हुने अपेक्षा गरिएका जग्गाहरू अहिले नै किनिरहेका छन्, जसले गर्दा जग्गाको मूल्य बढ्ने र स्थानीय समुदायहरू विस्थापित हुने जोखिम छ।

अनुसन्धानले यस्ता कृषि परिवर्तनहरूले गैर-लोकतान्त्रिक देशहरूमा हिंसालाई बढावा दिने सम्भावना बढी हुने देखाएको छ। अर्कोतर्फ, लोकतान्त्रिक संस्थाहरूले प्रतिस्पर्धी समूहहरूबीच भूमि र स्रोतको पहुँचबारे छलफल र वार्ता गर्ने संयन्त्र प्रदान गर्छन्।

जर्मन फरेन रिलेसन काउन्सिलका अब्दुल्लाह फहिमीका अनुसार दक्षिण एसिया यस मामलामा विशेष गरी कमजोर छ। “हामीले सबैभन्दा नजिकबाट हेर्नुपर्ने क्षेत्रहरू दक्षिण एसिया र साहेल हुन्,” उनले जलवायु जोखिम र तीव्र जनसंख्या वृद्धिको संयोजनलाई औँल्याउँदै भने।

लगभग दुई अर्ब मानिसको घर रहेको दक्षिण एसिया कमजोर जल प्रणालीका साथै आयातित खाद्यान्नमा बढी निर्भर छ। साथै, घरेलु कृषिले तीव्र गर्मीको लहर, बाढी, घट्दो जमिनको उत्पादकत्व र नुनिलो पानीको घुसपैठजस्ता समस्याहरूको सामना गरिरहेको छ।

यस क्षेत्रभरि कृषि र पिउने पानीका लागि महत्त्वपूर्ण मानिने हिमालय र हिन्दुकुश क्षेत्रका हिमनदीहरू द्रुत गतिमा पग्लिरहेका छन्। छोटो अवधिमा हिउँ पग्लिएर पानीको उपलब्धता बढे पनि यस शताब्दीको अन्त्यसम्ममा यसले करिब २ अर्ब मानिसलाई असर गर्ने विशाल मानवीय संकट निम्त्याउन सक्ने फहिमीले चेतावनी दिए।

खाद्य असुरक्षाले बसाइँसराइ बढाउने, सरकारप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउने र जीविकोपार्जन गुमाएका मानिसहरूलाई सशस्त्र समूहहरूले प्रयोग गर्ने खतरा रहन्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तन र खाद्यान्न अभावले स्वतः हिंसा निम्त्याउँदैन। निर्णायक कुरा के हो भने, संस्थाहरूले दुर्लभ वा नयाँ मूल्यवान भूमि, पानी र जीविकोपार्जनसम्बन्धी विवादहरू कसरी व्यवस्थापन गर्छन्। त्यसैले जलवायु अनुकूलन केवल नयाँ बाली र प्रविधिमा मात्र सीमित नभई शान्तिपूर्ण रूपमा स्रोत र अवसरहरूको पुनर्वितरण गर्ने संस्थागत क्षमतामा निर्भर रहने उनीहरूको तर्क छ।