प्रदाेष ब्रतः साँझ भगवान शिव नृत्य गर्दै निस्कने दिन

काठमाडाैं/भदाैं २३ गते। प्रदोष व्रत हिन्दु धर्ममा भगवान् शिव र माता पार्वतीको कृपा प्राप्त गर्न गरिने एक अत्यन्त पवित्र र फलदायी व्रत हो। संस्कृत भाषामा ‘प्रदोष’ को अर्थ साँझ वा गोधूलि समय (सूर्यास्त हुनुभन्दा करिब ४५ मिनेट अघि र पछिको समय) हुन्छ। यो व्रत विशेषगरी साँझको समयमा गरिने शिव पूजामा आधारित छ।

प्रदोष व्रतको उत्पत्ति र धार्मिक मान्यता हिन्दु धर्मशास्त्र, विशेष गरी शिव पुराण र पौराणिक कथासँग जोडिएको छ। पौराणिक कथा अनुसार, समुद्र मन्थनका क्रममा समुद्रबाट अत्यन्तै भयानक ‘कालकूट’ नामक विष निस्कियो, जसले सम्पूर्ण संसारलाई विनाश गर्न थाल्यो। संसारको रक्षाका लागि देवता र दानवहरू भगवान् शिवको शरणमा गए।

संसारलाई बचाउन शिवजीले त्यो विष स्वयं ग्रहण गरी आफ्नो कण्ठ (घाँटी) मा अड्याए । विषको प्रभावले गर्दा उनको कण्ठ नीलो भयो र उनी ‘नीलकण्ठ’ कहलाए। शिवजीले विष पान गरेर संसारको रक्षा गरेको खुसीयालीमा देवताहरूले शिवजीको स्तुति गरे। शिवजीले प्रसन्न भई त्रयोदशी तिथिको साँझ (प्रदोष काल) मा ताण्डव नृत्य गर्दै देवताहरूलाई आशीर्वाद दिएका थिए । त्यसै दिनदेखि शिवजीको कृपा प्राप्त गर्न र संकटबाट मुक्ति पाउन प्रदोष व्रत बस्ने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।

मुख्य विशेषता तथा महत्त्व

व्रतको समय: प्रत्येक महिनाको दुवै पक्ष (शुक्ल पक्ष र कृष्ण पक्ष) को त्रयोदशी तिथि मा प्रदोष व्रत पर्दछ।

बार अनुसारको नाम र फल: यो व्रत जुनसुकै बार परे पनि लिन सकिन्छ, र बार अनुसार यसको फल फरक-फरक हुने विश्वास गरिन्छ:

सोम प्रदोष: इच्छित मनोकांक्षा पूरा गर्न र मानसिक शान्तिका लागि।

भौम (मंगलबार) प्रदोष: ऋणबाट मुक्ति र स्वास्थ्य लाभका लागि।

बुध प्रदोष: ज्ञान, शिक्षा र व्यापारमा प्रगतिका लागि।

शनि प्रदोष: सन्तान प्राप्ति र शनि दोष शान्तिका लागि।

पूजा विधि

बिहानको संकल्प: प्रदोष व्रतको दिन बिहानै उठेर स्नान गरी शिवजीको ध्यान गर्दै निराहार वा फलाहार रहने संकल्प गरिन्छ।

साँझको मुख्य पूजा (प्रदोष काल): सूर्यास्त हुनुभन्दा आधा घण्टाअघि पुनः स्नान वा हात-मुख धोएर शुद्ध वस्त्र धारण गरिन्छ।

शिवलिङ्ग अभिषेक: शिवलिङ्गमा जल, दूध, दही, घिउ, मह (पञ्चामृत), र बेलपत्र, धतुरो, श्रीखण्ड चन्दन चढाइन्छ।

मन्त्र तथा आरती: ‘ॐ नमः शिवाय’ मन्त्रको जप गर्दै प्रदोष व्रत कथा पाठ गरिन्छ र शिव-पार्वतीको आरती गरिन्छ।

पारणा: पूजा सम्पन्न भएपछि आरती र प्रसाद ग्रहण गरी व्रतको पारणा गरिन्छ।