विपद्‌का बेला मानसिक रूपमा कसरी बलियो बन्ने? जान्नुहाेस

काठमाडौं/भदौं १४ गते। तिब्बतवाट आएको प्रलयकारी बाढीका कारण यतिखेर देशै भयभित्र र तनावग्रस्त रहेको अवस्था छ ।

भोटेकोशी र त्रिशुली नदीको तटिय क्षेत्रमा प्रलयकारी बाढीका कारण सयौंको ज्यान गएको छ, सयौं बेपत्ता र हजारौं घाइते भएका छन् । मुख्यगरी ५ जिल्लाका १५ स्थानिय तह प्रत्यक्ष र भौतिक रूपमा प्रभावित भए पनि देशैभरीका मानिसहरू सो बाढीमा मृत्यु भएका, फसेका र बेपत्ता भएका खबर आइरहेका छन्, मृतक र बेपत्ताको खबरले उनीहरू लाखौं परिवार चिन्ताग्रस्त अवस्थामा छन् । यतिखेर प्रत्यक्ष प्रभावित र अप्रत्यक्ष प्रभावितहरू परिवारजन, आफान्तजन, साथीभाई शुभचिन्तकहरू मानशिक रूपमा बिक्षिप्त अवस्थामा रहेका छन् ।

त्यसैले यस्तो अवस्थामा मानशिक स्वास्थ्य बलियो हुनु पहिलो सर्त मानिन्छ, त्यसले बिपद र आपतमा कसरी मानशिक स्वास्थ्य स्वस्थ बनाउने भन्ने बारेमा केही टिप्सहरू हामीले यहाँ सुझाएका छौं, सायद सबैका लागि काम लाग्न सक्छ ।

बिपद वा प्राकृतिक सङ्कटको समयमा डर, चिन्ता र तनाव हुनु स्वाभाविक मानवीय प्रतिक्रिया हो। यस्तो चुनौतीपूर्ण परिस्थितिमा मानसिक शान्ति कायम राख्न र मानसिक स्वास्थ्यलाई बलियो बनाउन निम्न व्यवहारिक तथा वैज्ञानिक तरिकाहरू अपनाउन सकिन्छ ।

१. सूचना र समाचारको नियन्त्रित प्रयोग

तथ्यगत जानकारी मात्र लिनेः अनर्गल प्रचार, हल्ला वा डराउने खालका खबरहरूबाट टाढा रहनु होस्। केवल आधिकारिक र भरपर्दो स्रोतबाट मात्र सूचना लिनुहोस्।

मिडिया डिटोक्सः लगातार विपदका खबर वा भिडियोहरू हेरिरहँदा मस्तिष्कले थप तनाव महसुस गर्छ। दिनमा १–२ पटक मात्र समाचार हेर्ने निश्चित समय छुट्याउनु होस्।

२. शारीरिक तथा श्वासप्रश्वासको अभ्यासः

गहिरो श्वासप्रश्वासः जब डर वा घबराहट महसुस हुन्छ, ४ सेकेन्डसम्म नाकबाट बिस्तारै श्वास भित्र तान्नुहोस्, ४ सेकेन्ड रोक्नुहोस् र ६ सेकेन्डसम्म मुखबाट बिस्तारै छाड्नुहोस्। यसले ‘प्यारासिम्प्याथेटिक’ स्नायु प्रणालीलाई सक्रिय गराई मन शान्त बनाउँछ।

माइन्डफुलनेस र ध्यानः वर्तमान पलमा केन्द्रित हुने अभ्यास गर्नुहोस्। ध्यान वा शान्त ठाउँमा बसेर आफ्नो श्वासप्रश्वासमा ध्यान दिनाले चिन्ता कम हुन्छ।

३. भावना व्यक्त गर्ने र सामाजिक सहयोग

कुराकानी गर्नेः आफ्ना डर, चिन्ता र भावनाहरू परिवारका सदस्य, साथीभाइ वा भरपर्दा व्यक्तिहरूसँग बाँध्नुहोस्। भावना दबाएर राख्दा मानसिक दबाब बढ्छ।

सहयोग आदानप्रदानः क्षमता अनुसार अरूलाई सहयोग गर्दा वा स्वयंसेवामा सहभागी हुँदा मनमा आत्मसन्तोष र सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुन्छ।

४. दैनिक दिनचर्या र शारीरिक हेरचाहः

सन्तुलित भोजन र पर्याप्त निद्राः मानसिक स्वास्थ्य शारीरिक स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ। समयमा पौष्टिक खाना खाने, पर्याप्त पानी पिउने र कम्तीमा ७–८ घण्टा सुत्ने प्रयास गर्नुहोस्।

सामान्य दिनचर्या कायम राख्नेः सम्भव भएसम्म आफ्नो दैनिक काम, सरसफाइ र खाना खाने तालिकालाई नियमित बनाउनुहोस्। यसले जीवन नियन्त्रण मै रहेको अनुभूति गराउँछ।

५. आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका कुरामा ध्यान दिनेः

नियन्त्रण गर्न सकिने कुरास् आफ्नो सुरक्षा, पूर्वतयारी, खानपान र आफ्ना विचारहरूलाई मात्र नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

नियन्त्रण बाहिरका कुराः विपदको प्रकृति, मौसम वा भइसकेका घटनाहरू हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैनन्। नियन्त्रण बाहिरका विषयमा धेरै चिन्ता गर्नुको साटो आफूले के गर्न सकिन्छ भन्नेमा ध्यान केन्द्रित गर्नुहोस्।

यदि चिन्ता, निद्रा नलाग्ने समस्या वा घबराहट धेरै दिनसम्म जारी रह्यो र दैनिक जीवन नै प्रभावित हुन थाल्यो भने नजिकका मनोविद् वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ।