आज हनुमान जन्मजयन्ती मनाइँदै,हनुमान भनेको के हो ?यस्तो छ धार्मिक मान्यता

चैत २३ गते। प्रत्येक वर्ष चैत्र शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने रामभक्त हनुमान जन्मजयन्ती आज विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरी देशभर मनाइँदै छ । चैत्र शुक्ल पूर्णिमाका दिन हनुमानको पूजा आराधना गरेमा बल, बुद्धि, विद्या मिल्ने, दुःख र सङ्कटबाट मुक्ति पाइने विश्वास छ । 

हनुमान भनेको के हो ?

संस्कृत भाषाम हनुको अर्थ दाढ़ी हुन्छ । पौराणिक कथा अनुसार देवराज इंद्रका वज्र प्रहारबाट बजरंगबलीका दाढ़ी चोटबाट उनका दाढ़ी तेश्रो भएको थियो । त्यसैले भगवान बजरंगबलीका नाम हनुमान राखेको छ ।

संस्कृत व्याकरणअनुसार ‘हनु’ धातुमा ‘मतुप’ प्रत्यय लागेर हनुमान शब्द बनेको छ । हनुको अर्थ चिउँडो हो । यो हन् धातुबाट बनेको छ । ‘हन्’ धातुको अर्थ हिंसा अथवा गति भन्ने हुन्छ । अतः हनुमान शब्दको अर्थ वेगवान् गतियुक्त शक्ति भन्ने हुन्छ । हनुको अर्को अर्थ आज्ञापालक पनि भनिएको छ । त्यसैले पनि हनुमान भगवान् रामभक्त थिए भनिन्छ । भगवान् रामको जीवनमा भएका घटनाले हनुमानको व्यक्तित्वलाई सर्व प्रतिष्ठित ‘देव’ बनाइदियो ।

भय मनुष्यको मूलभूत प्रवृत्ति हो । दुष्ट आत्माको प्रकोपबाट बचाउने वाला शक्तिको नाम हनुमान हो । पहिले बाँदरको नाम स्मरण वा दर्शन अशुभ मानिन्थ्यो । हात्तीलाई शुभ मानिन्थ्यो । हनुमानलाई ‘मङ्गलमूरत’ को रूपमा अथवा शङ्कट मोचकको रूपमा पूजन गर्न थालियो । त्यसकारण बच्चादेखि बूढासम्म सबैले भयबाट मुक्तिको लागि ‘हनुमान चालिसा’ को पाठ गर्ने परम्परा सुरु भयो ।

हनुमानलाई वायुका छोरा मानिन्छ । हनुमानले जुनसुकै रूप धारण गर्न सक्ने विश्वास गरिन्छ । शतरुद्र संहितामा एकादश रुद्रमध्ये एघारौँ रूप हनुमानको मानिएको छ । रुद्र हनुमान सम्प्रदायको विकास हुनुपूर्व नै अस्तित्वमा आइसकेका थिए । यसरी रामायणभन्दा पूर्वहनुमानको अस्तित्व रहेको शास्त्रीय मत छ । रामायण नै हनुमानको बारेमा जानकारी दिने सबभन्दा आधिकारिक स्रोत हो । वैदिक शास्त्रीय ग्रन्थमा पनि विष्णु अवतारका रूपमा जन्म लिनुभएका रामचन्द्रलाई सहयोग गर्न शिव अवतारका रूपमा हनुमानले पनि जन्म लिनुभएको वर्णन गरिएको छ ।

स्कन्द पुराणको अवन्तिखण्डमा हनुमानभन्दा जगत्मा ठूलो प्राणी कोही छैन भन्ने व्याख्या गरिएको छ । परब्रह्म, उत्साह, मति, प्रताप, सुशीलता, माधुर्य, नीति, गाम्भीर्य, चातुर्य, सुवीर्य, धैर्य आदि क्षेत्रमा हनुमान्भन्दा अर्को ठूलो कोही पनि छैन भनी वर्णन गरिएको छ ।

यस अवसरमा आज स्त्री पुरुष बाल वृद्ध सबैले पवित्र नदीमा स्नान गरी व्रत एवं पूजा आराधना गर्दछन् । हनुमानलाई बजरङ्ग बली पनि भनिन्छ किनकि हनुमानको शरीर एक वज्रको समान थियो । हनुमान पवनपुत्रको रूपमा चिनिनु हुन्छ । किनभने पवन देव (हावाको देवता)ले हनुमानको पालन पोषणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो ।

पाँचमुखी, अत्यन्त तेजस्वी पराक्रमी, पञ्चतत्व र पञ्चरुद्र स्वरूपी, अति भयानक रौद्ररूपी हनुमानको ध्यान गर्नाले सबै काम पूर्ण हुन्छन् भनी शास्त्रीय ग्रन्थमा उल्लेख गरिएको पण्डित बालमुकुन्द देवकोटा बताउनुहुन्छ । हनुमानको पूजा आराधना गरेमा रोग व्याधि, बाधा, राजाको भय, प्राकृतिक शक्तिको बाधा, पिचासी शक्ति, भूत, नकारात्मक तत्व, बतास, खोला, आगो, राक्षसी शक्तिको प्रकोप र बेतालबाट पनि मुक्ति पाइन्छ भन्ने मान्यता छ ।

हनुमानले भक्तियोग र कर्मयोगद्वारा रामको निकटता प्राप्त गर्नुभएको थियो । वैष्णव सम्प्रदायमा हनुमानलाई विभिन्न यौगिक शक्ति प्राप्तिको लागि पनि पूजा गर्ने चलन छ । आठ प्रकारका यौगिक शक्ति अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा, प्राप्ति, प्रकाम्य, इशित्व र वशित्व हनुमानमा थिए । हनुमानलाई परब्रह्म र रौद्ररूपमा पनि स्मरण गरिन्छ ।

हनुमानको मूर्तिमा सिन्दूर लगाइएको हुन्छ । सिन्दुरले हड्डी एवं मांशलाई सुसङ्गठित शरीर निर्माणमा भूमिका खेल्दछ । यस अवसरमा आज देशभरका हनुमान मूर्ति एवं मन्दिरमा पूजा आराधना गर्नुका साथै शोभायात्रा निकालिन्छ ।

चैत्र महिनामा किन मनाईन्छ हनुमान जन्मोत्सव ?

धार्मिक मान्यता अनुसार हामी सबैलाई थाह नै छ, हनुमान जी भगवान शिवका ११ औं अवतार हो र उनलाई अष्ट सिद्धियां र नो निधियां प्राप्त भएको छ । हनुमानजीलाई शक्तिशाली भगवानको रुपमा मानिन्छ । एक चोटी हनुमान जी बाल्य अवस्थामा थियो, उनलाई धेरै जोडले भुक लागेको थियो । हनुमान जी सूर्य दवताको फल समझेर आफ्नो शक्तिका बलमा सूर्य देवका भोजन गरेको थियो ।

हनुमानजीले जतिबेला सूर्यदेवलाइज खादै थिए त्यतिबेला त्यहाँ राहु पनि थियो । हनुमान जीलाई सूर्यदेवताको भोजन गर्दै रहुले हेर्दा उनी देवराज इंद्रलाई सबै कुरा सुनाए । राहुको कुरा सुनेर इंद्रदेव क्रोधित भएर हनुमानजीको दंड दिन उनको माथी वज्र प्रहार गरेको थियो । वज्र प्रहारबाट हनुमानको दाढ़ीमा चोट लागेको थियो र उनलाई रिंटा लाग्यो । त्यो कुरा हनुमान जीको पिता पवनदेवलाई थाहा भयो । उनको छोरा माथी इंद्रले वज्र प्रहार गरेको छ, उनी क्रोधित भएर पूरै ब्रह्रांडका प्राण वायुको रोक्यो । पूरै ब्राह्मडका प्राणवायु रुके पछि सबै जनामा हाहाकार मचियो । ब्रह्राजी पवनदेवलाई बुझाएर हनुमान जीको जीवनदान दिया । त्यो दिन चैत्र महिनाको पूर्णिमा तिथि थियो । तर हनुमान जीको नयाँ जीवनदान प्राप्त भएको थियो, यहि कारणले हरेक वर्ष चैत्र महिनाको शुक्ल पक्षका पूर्णिमा तिथिको हनुमान जन्मोत्सवका रूपमा मनाईन्छ ।