काठमाडौं, ६ मंसिर । दक्षिण अफ्रिकामा वातावरणविद्हरू पुराना ‘बाओबाब’ रूखहरूलाई पुनः रोप्ने काममा जुटेका छन्। करिब २० टन तौल भएका यी रूखहरूलाई एक निर्यातकर्ताले खनेर हजारौँ माइल टाढा जर्जिया पठाउने प्रयास गरेका थिए।
गत बुधवार यी बाओबाब रूखहरू दक्षिण अफ्रिकाको उत्तर–पूर्वी क्षेत्रमा पर्ने टिम्बाभाटीको एक आरक्ष मा आइपुगेका छन्। त्यहाँ तिनलाई पुनः रोपिनेछ र रूखहरूलाई तंग्रिन मद्दत पुगोस् भनेर केबल (डोरी) को सहारा दिइनेछ। जुलाई महिनादेखि यी रूखहरू डर्बनस्थित एउटा गोदाममा अलपत्र परेका थिए; आवश्यक अनुमति नलिई ओसारपसार गरिएको भन्दै अधिकारीहरूले तिनलाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।
वन, मत्स्यपालन तथा वातावरण विभागले यी रूखहरू जर्जिया पठाउन लागिएको पुष्टि गरेको छ तर खरिदकर्ताको नाम भने खुलाएको छैन।
यो घटनाले चार वर्षअघि केन्यामा भएको यस्तै अर्को घटनाको सम्झना गराउँछ। त्यतिबेला आठवटा बाओबाब रूखहरूलाई उखेलेर जर्जियाका प्रभावशाली अर्बपति तथा पूर्वप्रधानमन्त्री बिद्जिना इभानिस्भिलीको स्वामित्वमा रहेको ‘शेक्भेतिली डेन्ड्रोलोजिकल पार्क’ मा पठाउने प्रयास गरिएको थियो। इभानिस्भिलीले उक्त पार्कलाई जर्जियाकै प्राचीन र विशाल रूखहरूले भरिदिएका छन्, जसलाई उनले कालो सागर हुँदै पानीजहाजमार्फत ओसारेका थिए।
केन्याका बाओबाब रूखहरू निर्यात गर्ने प्रयासलाई सुरुमा वातावरणविद्हरूको तीव्र विरोधपछि रोकिएको थियो। उनीहरूले यस कार्यलाई ‘जैविक चोरी’ भन्दै निन्दा गरेका थिए, तर पछि तिनलाई निर्यात गर्न अनुमति दिइयो।
विज्ञहरूका अनुसार यस्तो प्रकारको निर्यात निकै दुर्लभ हुन्छ। वन्यजन्तु तथा वनस्पतिहरूको व्यापार अनुगमन गर्ने गैरसरकारी संस्था ‘ट्राफिक’का पूर्वी तथा दक्षिणी अफ्रिका हेर्ने कार्यक्रम निर्देशक डेभिड न्युटन भन्छन्, “बाओबाब रूखहरूलाई सजावटका बिरुवाका रूपमा प्रयोग गरिनु निकै अनौठो कुरा हो किनभने यिनलाई जमिनबाट खनेर निकाल्न, ओसार्न र फेरि अर्को ठाउँमा सफलतापूर्वक हुर्काउन अत्यन्तै गाह्रो हुन्छ।”
‘बाओबाब फाउन्डेसन’ की संस्थापक सारा भेन्टर, जसले दक्षिण अफ्रिकाका यी रूखहरूलाई पुनः रोप्ने अभियानको नेतृत्व गरिरहेकी छिन्, भन्छिन् कि यदि तिनलाई छिटो पुनः रोपियो भने बाँच्ने सम्भावना राम्रो हुन्छ। मे देखि अक्टोबरसम्मको जाडो महिना, जब रूखहरूका पात झर्छन् र तिनको वृद्धि प्रक्रिया सुस्त (Dormant) हुन्छ, यस्ता रूखहरूलाई सार्नका लागि उपयुक्त समय मानिन्छ। “वसन्त ऋतु सुरु हुनेबित्तिकै (नोभेम्बरमा) रूखहरूले नयाँ पालुवा पलाउनका लागि आफूभित्र सञ्चित पानीको प्रयोग गर्छन्; त्यसैले त्यो समय आउनुअघि नै हामीले तिनलाई जतिसक्दो चाँडो जमिनमा रोपिहाल्नुपर्छ,” उनले भनिन्।
यति ठुला रूखहरूलाई ओसारपसार गर्दा आउने कठिनाइहरूका कारण यो उद्धार कार्यमा ढिलाइ भएको छ। यी रूखहरूलाई असाधारण भार बोक्न सक्ने विशेष ट्रकहरूमा राखेर ओसारिन्छ। ती पाँचवटा बाओबाब रूखहरूको तौल १९ देखि २९ टनसम्म छ, तिनको व्यास ४.५ मिटर (१५ फिट) सम्म र उचाइ १२.५ मिटरसम्म छ।
‘जीवनको रूख’ भनेर चिनिने बाओबाब रूखहरू दक्षिण अफ्रिकी कानुनअन्तर्गत संरक्षित छन्; यसको अर्थ यिनलाई काट्न वा हानि पुर्याउन अनुमतिपत्र आवश्यक पर्छ।
केन्याकी ल्यान्डस्केप डिजाइनर, प्राध्यापक तथा बागवानीविद् वाम्बुई इपोलिटोले भनिन्, “बाओबाब केवल पारिस्थितिक प्रणालीको एउटा हिस्सा मात्र होइन, यो आफैँमा एउटा पूर्ण पारिस्थितिक प्रणाली हो। यी रूखहरू जैविक विविधताका मुख्य आधार हुन्।”
चमेरो र ‘बुश बेबी’ (एक प्रकारको सानो प्राइमेट) देखि लिएर खरानी टाउको भएका सुगा र ‘सदर्न ग्राउन्ड हर्नबिल’ (एक प्रकारको चरा) सम्मका जीवजन्तुहरू यसका खोपाहरूमा आश्रय लिन्छन्, जबकि हात्ती, बाँदर र ‘वार्थग’ (जंगली सुँगुर प्रजाति) ले यसका फलहरू खान्छन्।
इपोलिटोले थपिन्, यी रूखहरूको सांस्कृतिक महत्त्व पनि निकै ठुलो छ। उनले भनिन्, “अफ्रिकामा यो सधैँ एक पवित्र रूख मानिन्छ। तपाईं सेनेगल, माली वा घाना—जहाँसुकै जानुहोस्, यदि कुनै बाओबाब रूखको वरिपरि समुदाय बसोबास गर्छ भने, त्यो रूख पवित्र मानिन्छ। कसैका पुर्खा (धेरै पुस्ता अघिका हजुरबुबा–हजुरआमा) कुनै समय यस रूखमुनि बसेका थिए; त्यसैले यो त्यस क्षेत्रको मानव इतिहासकै एक हिस्सा हो।”
भेन्टरका अनुसार बाओबाबका जराहरू धेरै गहिरा हुँदैनन्, जसको अर्थ यिनलाई रोप्दा धेरै गहिरो खाडल खन्नु पर्दैन र यिनीहरू निकै छिटो फेरि पलाउन सक्छन्। पुनः रोपेपछि हात्तीहरूबाट हुने क्षति रोक्नका लागि यी रूखहरूलाई केबल (डोरी/तार) को सहायताले अड्याइन्छ र विद्युतीय बार लगाएर सुरक्षित गरिन्छ।यी रूखहरू २०० देखि ३०० वर्ष पुराना भएको अनुमान गरिएको छ। भेन्टर भन्छिन्, “बाओबाब रूखहरू सजिलै १,००० वर्षसम्म बाँच्न सक्छन्; त्यसैले यदि यिनीहरू जोगिए भने यिनको अझै केही सय वर्षको आयु बाँकी छ।”
रूखहरूलाई गैरकानुनी रूपमा उखेलेको र ओसारपसार गरेको आरोपमा एक ल्यान्डस्केपिङ कम्पनीका मालिकविरुद्ध फौजदारी मुद्दा दर्ता गरिएको छ।

















Discussion about this post