देशभर छठ पर्वको रौनक, आजदेखि ‘नहाय–खाय’ विधिबाट सुरु

जनकपुरधाम/कार्तिक २७ गते। चार दिनसम्म विधिपूर्वक मनाइने सूर्य उपासनाको महापर्व छठ आजदेखि सुरु भएको छ। पर्वको पहिलो दिन आज व्रतालुहरूले ‘नहाय–खाय’ विधि गरेर छठ पर्वको सुरुवात गर्दैछन्।

छठ पर्वका लागि देशभरका विभिन्न नदी, पोखरी तथा जलाशयका घाटहरूमा सरसफाइ, सजावट र पूजाका आवश्यक सामग्रीको व्यवस्थापन पूरा गरिएको छ। विशेषगरी मिथिला तथा तराई क्षेत्रमा उल्लासका साथ मनाइने छठ पछिल्लो समय काठमाडौं उपत्यकासहित देशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा समेत विस्तार हुँदै गएको छ।

पर्वको पहिलो दिन व्रतालुहरूले नदी, पोखरी तथा जलाशयमा स्नान गरी व्रतको सङ्कल्प गर्ने र चोखोनीतो भोजन ग्रहण गर्ने परम्परा छ। यस विधिलाई ‘नहाय–खाय’ भनिन्छ। छठ पर्वमा शुद्धता र पवित्रतालाई विशेष महत्त्व दिइने भएकाले पहिलो दिनदेखि नै व्रतालुहरूले खानपान र सरसफाइमा विशेष ध्यान दिने गर्छन्।

छठको दोस्रो दिन ‘खरना’ विधि गरिन्छ। यस दिन व्रतालुहरू दिनभरि निराहार व्रत बसेर साँझ सख्खरमा पकाइएको अरवा चामलको खिर कुलदेवता तथा छठी मातालाई अर्पण गरी प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्छन्। खरना सम्पन्न भएपछि व्रतालुहरूले अन्न र पानीसमेत त्यागेर निर्जला व्रत सुरु गर्छन्।

पर्वको तेस्रो दिन अर्थात् षष्ठी तिथिमा व्रतालुहरू बाँसका डाला तथा सुपमा पूजा सामग्री लिएर नदी, पोखरी र जलाशयका घाटमा पुग्छन्। परिवारका सदस्य तथा आफन्तजनको उपस्थितिमा कम्मरसम्म पानीमा उभिएर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गरिन्छ। यस विधिलाई ‘सन्ध्या अर्घ’ वा ‘सझुका अरख’ भनिन्छ।

छठको चौथो तथा अन्तिम दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गरिन्छ। यस विधिलाई ‘पारन’ भनिन्छ। बिहानको अर्घ सम्पन्न गरेपछि व्रतालुहरूले प्रसाद ग्रहण गरी चार दिनसम्मको कठोर व्रत समापन गर्छन्।

छठ पर्वमा सूर्यलाई ऊर्जा, जीवन र समृद्धिको स्रोतका रूपमा पूजा गरिन्छ। यस अवसरमा बाँसका डाला, सुप, नरिवल, केरा, उखु, अदुवा, विभिन्न फलफूल तथा ठकुवा र भुसुवालगायतका परिकार चढाउने परम्परा छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार छठ पर्वमा श्रद्धापूर्वक व्रत बसेर सूर्यदेव र छठी माताको पूजा गर्दा परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुनुका साथै सन्तानको दीर्घायु तथा निरोगिताको कामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ।

छठ पर्वको विशेष पक्ष अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्नु हो। यसले जीवनका सुख–दुःख र सफलता–चुनौतीलाई समान रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने सन्देश दिने विश्वास गरिन्छ। सूर्य र जललाई जीवनको आधार मानेर प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने पर्वका रूपमा पनि छठको महत्त्व रहेको छ।

मिथिला र तराई क्षेत्रमा पुस्तौँदेखि मनाइँदै आएको छठ पछिल्लो समय भौगोलिक तथा सामुदायिक सीमाभन्दा बाहिर फैलिँदै गएको छ। रोजगारी, अध्ययन तथा अन्य प्रयोजनले आफ्नो जन्मथलोबाट टाढा विभिन्न सहरमा बसोबास गर्दै आएका समुदायले पनि स्थानीय नदी, पोखरी तथा जलाशयका किनारमा छठ मनाउँदै आएका छन्।

काठमाडौं, पोखरा, चितवन, बुटवललगायतका सहरमा समेत छठको रौनक बढेको छ। घाट निर्माण, सरसफाइ, सजावट तथा पूजाको व्यवस्थापनमा स्थानीय समुदायको सहभागिता रहने भएकाले छठ पर्वले सामाजिक सद्भाव, आपसी सहकार्य र सांस्कृतिक एकतालाई समेत बलियो बनाउँदै आएको छ।