विश्वमा चर्चित १० नेपालीभाषी व्यक्तित्व

काठमाडौँ। नेपाली भाषा केवल नेपालको सीमाभित्र सीमित भाषा होइन; यो दक्षिण एसियाको एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा हो। नेपाल, भारत, भुटान, म्यानमार, तिब्बत, बेलायत, संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा, अष्ट्रेलिया, जापान, दक्षिण कोरिया, खाडी मुलुकहरू तथा विश्वका अनेक देशमा बसोबास गर्ने नेपालीभाषी समुदायले यस भाषालाई विश्वव्यापी पहिचान दिलाएका छन्।

विभिन्न क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएका नेपालीभाषी व्यक्तित्वहरूले नेपाल र नेपालीभाषी समुदायको प्रतिष्ठा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा बढाएका छन्। धार्मिक तथा आध्यात्मिक अभियानदेखि आयुर्वेद, राजनीति, चलचित्र, समाजसेवा, चिकित्सा, पर्वतारोहण र नवप्रवर्तनसम्म उनीहरूको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको छ।  यहाँ प्रस्तुत १० व्यक्तित्व फरक-फरक क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रभाव छोड्न सफल भएका नेपालीभाषी प्रतिनिधि हुन्।

प्रदीप खनाल

प्रदीप खनाल धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक अभियानसँग जोडिएका नेपालीभाषी व्यक्तित्वका रूपमा परिचित छन्। उनी शिव–शक्ति परम्परासम्बन्धी कार्यक्रम, धार्मिक तीर्थयात्रा, सांस्कृतिक संवाद तथा नेपाल र भारतबीच धार्मिक–सांस्कृतिक सम्बन्ध सुदृढ बनाउने प्रयासहरूमा सक्रिय रहेका छन्। विभिन्न पवित्र तीर्थस्थलहरूको भ्रमण, आध्यात्मिक प्रवचन तथा सनातन सांस्कृतिक पहिचानको प्रचार–प्रसारमा उनको संलग्नता उल्लेखनीय मानिन्छ।

सार्वजनिक रूपमा प्रकाशित समाचार अनुसार, प्रदीप खनालले नेपाल, भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, श्रीलंका र तिब्बत (चीन) लगायतका देशहरूमा रहेका सयौं हिन्दू, बौद्ध, सिख र जैन तीर्थस्थलहरूको व्यापक तीर्थयात्रा सम्पन्न गरेका छन्। केही धार्मिक गुरु, समर्थक तथा प्रकाशित समाचारहरूमा उनलाई जगद्गुरु आदि शंकराचार्य र गुरु नानक देवजीपछि हिन्दू, बौद्ध, सिख र जैन परम्पराका पवित्र तीर्थस्थलहरूको व्यापक तीर्थयात्रा गर्ने पहिलो व्यक्तित्वका रूपमा वर्णन गरिएको छ।

सन् २०२४ मा ‘एसिया बुक अफ रेकर्ड इन्टरनेशनल कन्भोकेसन २०२४’ द्वारा उनलाई तीर्थ पर्यटन क्षैत्रमा एशियाली कीर्तिमानका लागि सर्टिफिकेट अफ अनर प्रदान गरिएको थियो। यस सम्मानले धार्मिक पर्यटन र तीर्थयात्रा सम्बन्धी उनको अभियानलाई थप सार्वजनिक पहिचान दिलाएको मानिन्छ। नेपालीभाषी आध्यात्मिक तथा सांस्कृतिक वृत्तमा उनलाई धार्मिक पर्यटन, तीर्थयात्रा र सांस्कृतिक कूटनीतिसँग जोडिएका समकालीन व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन्छ।

आचार्य बालकृष्ण

आचार्य बालकृष्ण आयुर्वेद, योग र प्राकृतिक उपचारका क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा परिचित नेपालीभाषी व्यक्तित्व हुन्। पतञ्जलि आयुर्वेदको विकास र विस्तारमा उनले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन्। योगगुरु बाबा रामदेवसँगको सहकार्यमा आयुर्वेदलाई विश्वव्यापी रूपमा लोकप्रिय बनाउन उनको योगदान उल्लेखनीय मानिन्छ।

वनस्पति अनुसन्धान, आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन, प्राकृतिक जीवनशैलीको प्रचार तथा स्वास्थ्य चेतना अभिवृद्धिमा उनले सक्रिय भूमिका खेलेका छन्। विश्वका विभिन्न देशमा आयुर्वेदप्रतिको आकर्षण बढाउन उनको योगदान व्यापक रूपमा चर्चित छ। नेपालीभाषी समुदायका लागि उनी आधुनिक आयुर्वेद र योग आन्दोलनका प्रमुख प्रतिनिधि मानिन्छन्।

ड्यानी डेन्जोङ्पा

ड्यानी डेन्जोङ्पा भारतीय चलचित्र उद्योगका प्रसिद्ध अभिनेता, गायक तथा निर्माता हुन्। सिक्किममा जन्मिएका उनी नेपालीभाषी समुदायका गौरव मानिन्छन्। उनले हिन्दी, नेपाली, बंगाली तथा अन्य भाषाका चलचित्रमा अभिनय गरेका छन्।

“घातक”, “खुदा गवाह”, “हम”, र “अग्निपथ” जस्ता चर्चित चलचित्रहरूले उनलाई भारत तथा विदेशका दर्शकमाझ स्थापित गरेका छन्। उनको प्रभावशाली अभिनय, विशिष्ट आवाज र सशक्त पर्दा उपस्थिति कारण उनी दशकौँदेखि दक्षिण एसियाकै सम्मानित कलाकारमध्ये एक मानिन्छन्। नेपालीभाषी कलाकारले विश्वस्तरमा पहिचान बनाउन सक्छ भन्ने उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा उनको नाम लिइन्छ।

पवन चाम्लिङ

पवन चाम्लिङ भारतको सिक्किम राज्यका पूर्व मुख्यमन्त्री तथा नेपालीभाषी राजनीतिक नेतृत्वका महत्वपूर्ण प्रतिनिधि हुन्। लामो समयसम्म सिक्किमको नेतृत्व गर्दै उनले पूर्वाधार विकास, शिक्षा, पर्यटन, जैविक कृषि तथा सांस्कृतिक संरक्षणका क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान दिएका छन्।

सिक्किमलाई पूर्ण जैविक राज्यका रूपमा स्थापित गर्ने अभियानले विश्वभर ध्यान आकर्षित गरेको थियो। नेपाली भाषा, साहित्य र सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा पनि उनको भूमिका महत्वपूर्ण मानिन्छ। भारतीय नेपाली समुदायको राजनीतिक प्रतिनिधित्व र विकास नीतिमा उनको योगदान दीर्घकालीन रूपमा स्मरणीय छ।

मनीषा कोइराला

मनीषा कोइराला नेपाली तथा भारतीय चलचित्र जगतकी अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा परिचित अभिनेत्री हुन्। उनले हिन्दी, नेपाली, तमिल, तेलुगु र मलयालम भाषाका अनेक चलचित्रमा अभिनय गरेकी छन्। “बम्बे”, “१९४२: ए लभ स्टोरी”, “दिल से”, र “कम्पनी” जस्ता चलचित्रहरूले उनलाई विश्वव्यापी दर्शकमाझ स्थापित गरेका छन्।

क्यान्सरमाथि विजय हासिल गरेपछि उनले स्वास्थ्य सचेतना, मानसिक स्वास्थ्य र जीवनप्रेरणाका क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गरेकी छन्। उनी नेपालीभाषी समुदायकी विश्वस्तरमा चिनिने प्रभावशाली महिला व्यक्तित्वमध्ये एक हुन्।

तुलसी घिमिरे

तुलसी घिमिरे नेपाली र हिन्दी चलचित्रका प्रसिद्ध निर्देशक, निर्माता तथा कथाकार हुन्। उनले नेपाली चलचित्र उद्योगलाई आधुनिक स्वरूप दिन महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। “कुसुमे रुमाल”, “दर्पण छायाँ”, “देउता”, र “चिनो” जस्ता चलचित्रहरूले नेपाली समाज, संस्कृति र भावनालाई प्रभावकारी रूपमा चित्रण गरेका छन्।

नेपाल र भारत दुवै देशमा सक्रिय रहँदै उनले नेपाली चलचित्रलाई व्यापक दर्शकमाझ पुर्‍याउन महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। उनका चलचित्रहरू नेपाली सिनेमाको इतिहासमा माइलस्टोनका रूपमा स्मरण गरिन्छन्, र उनी नयाँ पुस्ताका चलचित्रकर्मीहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेका छन्।

डा. सन्दुक रुइत

डा. सन्दुक रुइत विश्वप्रसिद्ध नेत्ररोग विशेषज्ञ तथा नेत्रशल्य चिकित्सक हुन्। कम लागतमा प्रभावकारी मोतियाबिन्दु शल्यक्रिया प्रविधिको विकास र विस्तारमा उनको योगदान विश्वभर प्रशंसित छ। उनले नेपाल, भारत, भुटान, तिब्बत, अफ्रिका तथा अन्य विकासोन्मुख क्षेत्रहरूमा लाखौं मानिसलाई दृष्टि फर्काउने कार्यमा नेतृत्व गरेका छन्।

उनको मानवीय तथा चिकित्सकीय सेवाका लागि विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्राप्त भएका छन्। सार्वजनिक स्वास्थ्य र करुणामय चिकित्सा सेवामा उनको योगदानले नेपाललाई विश्व स्वास्थ्य समुदायमा विशिष्ट पहिचान दिलाएको छ।

निर्मल पूर्जा 

निर्मल पूर्जा नेपाली मूलका विश्वप्रसिद्ध पर्वतारोही हुन्। उनले संसारका १४ वटा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमाल अत्यन्त छोटो समयमै आरोहण गरेर विश्व रेकर्ड कायम गरेका छन्। उनको “प्रोजेक्ट पोसिबल” अभियानले पर्वतारोहण इतिहासमा नयाँ अध्याय थप्यो।

विश्वका प्रतिष्ठित सञ्चारमाध्यमहरूले उनको उपलब्धिलाई व्यापक रूपमा प्रकाशन गरे। साहस, अनुशासन, नेतृत्व र असम्भवजस्तो देखिने लक्ष्यलाई सम्भव बनाउने क्षमताका कारण उनी विश्वभर प्रेरणादायी व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन्छन्। नेपाली पर्वतारोहणको विश्वव्यापी प्रतिष्ठा बढाउन उनको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

अनुराधा कोइराला

अनुराधा कोइराला समाजसेवी तथा मानवअधिकार अभियन्ता हुन्। उनले “मैती नेपाल” संस्थामार्फत मानव बेचबिखनविरुद्धको अभियानलाई विश्वस्तरमा परिचित बनाइन्। हजारौं महिला तथा बालबालिकाको उद्धार, पुनर्स्थापना, शिक्षा र पुनर्जीवनका क्षेत्रमा उनले उल्लेखनीय योगदान दिएकी छन्।

उनको कार्यका लागि विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान र पुरस्कार प्राप्त भएका छन्। मानवता, करुणा र सामाजिक न्यायका क्षेत्रमा उनी नेपालीभाषी समुदायकी अत्यन्त सम्मानित व्यक्तित्व हुन्।

महावीर पुन

महावीर पुन वैज्ञानिक, आविष्कारक, सामाजिक अभियन्ता तथा राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रका संस्थापक हुन्। उनले नेपालको दुर्गम क्षेत्रमा वायरलेस प्रविधि विस्तार गरी शिक्षा, स्वास्थ्य र सञ्चार सेवामा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याएका छन्।

ग्रामीण विकास, नवप्रवर्तन, अनुसन्धान र युवामा वैज्ञानिक सोचको विकासमा उनको योगदान उल्लेखनीय छ। राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रमार्फत स्थानीय समस्या समाधान गर्ने प्रविधि विकास, अनुसन्धान प्रोत्साहन र स्वदेशी नवप्रवर्तनलाई सशक्त बनाउने अभियानमा उनी निरन्तर सक्रिय छन्। उनको कार्यले नेपाललाई प्रविधि र सामाजिक नवप्रवर्तनका क्षेत्रमा विश्व समुदायमा चिनाउन सहयोग गरेको छ।

यी १० नेपालीभाषी व्यक्तित्व फरक-फरक क्षेत्रमा सक्रिय भए पनि उनीहरूलाई जोड्ने साझा सूत्र नेपाली भाषा, संस्कृति र पहिचान हो। यी सबै व्यक्तित्वहरूले आ-आफ्नो क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानले नेपालीभाषी समुदायको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानलाई सुदृढ बनाएको छ। उनीहरूको कार्य र उपलब्धिले भावी पुस्तालाई विश्वस्तरमा उत्कृष्टता हासिल गर्ने प्रेरणा प्रदान गर्दछ। नेपाली भाषा बोल्ने समुदाय विश्वका विभिन्न देशमा फैलँदै जाँदा यस्ता व्यक्तित्वहरूको योगदान अझ व्यापक रूपमा चिनिने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।