दाजुभाइप्रति समर्पित ‘सामा’ पर्वको समापन गर्दै मिथिलानी

कार्तिक १८ गते। मधेसको प्राचीन मिथिला क्षेत्रमा मनाइने सामा पर्व यस वर्ष सम्पन्न हुँदैछ। कात्तिक शुक्ल पञ्चमीदेखि पूर्णिमासम्म ११ दिन मनाइने यस पर्वमा दिदीबहिनीहरूले गीत गाएर आफ्ना दाजुभाइप्रति प्रेम र समर्पण व्यक्त गर्छन्। तर यस वर्ष लगातार पाँच दिन परेको वर्षाले पर्वको रमाइलोपनमा केही असर परेको स्थानीयले बताएका छन्।

सामा पर्वमा मिथिलानीहरूले राति खुला ठाउँमा दाजुभाइको सौर्य बखान र ऐश्वर्य गाथा प्रस्तुत गर्दै सामाचकेवा खेल खेल्छन्। पर्वको अन्तिम दिन दाजुभाइले माटाका आकृतिहरू फुटाएर पर्व समापन गर्छन् र दिदीबहिनीहरूलाई मिष्ठान्न परिकार र वस्त्रसहित नगद दक्षिणा दिने परम्परा छ।

मिथिला लोकसंस्कृतिको अभिन्न अङ्ग मानिने सामा पर्वले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध प्रगाढ बनाउने काम गर्छ। यस पर्वसँग जोडिएका पौराणिक कथाहरू द्वापरयुगसम्म फैलिएका छन्। स्थानीयहरूका अनुसार, कृष्णकी छोरी सामा र उनका प्रेमी चकेवाको कथा सामा पर्वको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि हो।

मिथिलामा दाजुभाइ/दिदीबहिनीबिच प्रेम र समर्पणको प्रतीक मानिने सामाचकेवालाई बोलीचालीमा ‘सामा’ भनिन्छ । यो मिथिलानीबीच समूहमा गीत गाउँदै मनाइने रमाइलो खेल हो । त्यसैले यसलाई ‘सामा खेल्ने’ पनि भनिन्छ । अहिले कात्तिक पूर्णिमा नजिकिएर यो पर्व समापनको तयारी अघि बढेसँगै मिथिलानी आफ्ना दाजुभाइलाई पर्वका लागि खबर दिन व्यस्त छन् । पर्वको समापनमा दाजुभाइबाट सामा खेलका माटाका आकृति घुँडामा राखेर फुटाउन लगाउने विधि गर्ने र मिष्ठान्न परिकार खुवाउने परम्पराले दिदीबहिनी आफ्ना दाजुभाइलाई बोलाउन व्यस्त भएका हुन् ।

“भैयाके खबर कैने छि, ओ अयबे करता (दाजुलाई खबर गरेकी छु, उहाँ आउनु हुन्छ)”, बुधबार सामा समापनको तयारीमा रहेकी बर्दिवास–२ की सङ्गीता मुखियाले भनिन्, “आब भैयाके लेल मरमिठाइके जोगारमें लागल छि” (अब दाजुका लागि मिष्ठान्न परिकार जुटाउन लागेकी छु) ।

पर्वमा मिथिलानीले सामाचकेवा, सतभैया (सप्तर्षि), चुगला (कुरा लगाउने, कुरा काट्ने महाभारतकालीन ‘चुडक’ नाउँको एक पात्र) र वृन्दावनसहित माटाका आकृति अगाडि राखेर गीत गाउँदै प्रत्येक दिन चुगलाको दाह्रीमा आगोले झोस्दै त्यो दिनको खेल सम्पन्न गर्दछन् । यस्ता आकृति पर्व सुरु हुनपूर्व मिथिलानीहरूले पोखरीको डिलबाट माटो खनेर ल्याई बनाउँछन् । पर्वको अन्तिम दिन (कात्तिक पूर्णिमा) मा दाजुभाइका हातबाट ती आकृति घुँडामा राखेर फुटाउन लगाएर जोतिएको खेत वा निर्जन वनमा गाडेर पर्व समापन गरिन्छ । पर्व समापनसँगै दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई मिष्ठान्न परिकार खुवाउँछन् ।

यसैगरी दाजुभाइले गच्छेअनुसार दिदीबहिनीलाई वस्त्र र नगद दक्षिणा दिने चलन छ । दाजुभाइ दिदीबहिनीप्रति यस्तो प्रेम दर्शाउने यो पर्व द्वापरयुगदेखि सुरु भएको विश्वास गरिन्छ ।

द्वापरयुगमा श्रीकृष्णकी छोरी सामाले चक्रधर (चकेवा) सँग प्रेम सम्बन्ध राखेको कुरा एउटा कुरौटे (चुगला)ले कृष्णलाई भन्दा छोरी स्वच्छन्द प्रवृत्तिकी भई भन्ने रिसमा दुवै (सामा र चकेवा) लाई चरा हुने श्राप दिएको पौराणिक कथाको प्रसङ्ग यो पर्वको परिवेश रहेको मटिहानीस्थित याज्ञवल्क्य लक्ष्मीनारायण विद्यापिठका प्राचार्य हेमनारायण कर्णले जानकारी दिए ।

कृष्णका श्रापले चरा भएर विचरण गरेकी बहिनी सामा र उनका प्रेमी चकेवाको मुक्तिका लागि कृष्ण पुत्र साम्बले शिवजीको तपस्या गरेर पिता रिझाउनसक्ने वरदान पाएर कृष्णसँग गरेको याचनाबाट उनीहरु श्रापमुक्त भई पूर्वयोनीमा आएर विवाह गर्न पाएका पौराणिक वर्णन पाइन्छ । दाजु साम्बको त्यही गुनलाई सम्झँदै सामाले गाएकी गीतको यादमा दाजुभाइप्रति कृतज्ञता जनाउन सामाचकेवा पर्वको परम्परा बसेको कर्णको भनाइ छ । पर्वको समापनसँगै दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीच आपसी प्रेम, समर्पण र सद्भावको अनुभव प्रकट हुन्छ। यसरी सामा पर्वले मिथिला क्षेत्रको सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँदै आएको छ।