५० करोड प्रकाश बर्ष टाढाको बिशाल ताराको ‘मृत्यु’, जब बैज्ञानिकहरूले देखे प्रत्यक्ष

वाशिंगटन/साउन २४ गते। खगोलविद्हरूले एउटा विशाल तारा विस्फोटका साथ अन्त्य हुने दुर्लभ प्रक्रियालाई सुरुदेखि अन्त्यसम्म अवलोकन गरेका छन्।

यो घटना मार्च महिनादेखि नै अवलोकनको दायरामा थियो। यसैबीच, चीनको ‘आइन्स्टाइन प्रोब’ अन्तरिक्ष टेलिस्कोपले क्षणिक ‘एक्स–रे फ्लेयर’ पत्ता लगाएको छ।

यो चमक तब उत्पन्न भयो, जब ताराको खुम्चिँदै गरेको केन्द्रभागमा भएको विस्फोटबाट निस्किएको शक्तिशाली ‘शक वेभ’ ताराको सतहलाई चिर्दै बाहिर निस्कियो। यस घटनालाई ‘शक ब्रेकआउट’ भनिन्छ। यो हरेक सुपरनोभामा हुने गर्छ तर यसलाई अवलोकन गर्न अत्यन्तै कठिन हुन्छ किनभने यो निकै छोटो समयका लागि मात्र रहन्छ।

सन् २००८ यता ‘शक ब्रेकआउट’ देखिएको यो पहिलो पटक थियो। पिट्सबर्गस्थित कार्नेगी मेलन विश्वविद्यालयका पोस्टडक्टोरल फेलो तथा ‘द एस्ट्रोफिजिकल जर्नल लेटर्स’ मा प्रकाशित सुपरनोभा सम्बन्धी दुईवटा वैज्ञानिक शोधपत्र मध्ये एउटाका प्रमुख लेखक खगोलविद् ब्रेन्डन ओकोनरले भने, ‘यसलाई वास्तविक समयमै अर्थात घटना भइरहेकै बेला फेला पार्न भाग्यको साथ चाहिन्छ।’

मेरिल्याण्ड विश्वविद्यालयकी नासा आइन्स्टाइन फेलो तथा यस अध्ययनकी प्रमुख लेखिका खगोलविद् जिलियन रास्टिनेजादले भनिन्, ‘तपाईं यस ‘शक’ लाई राडार जस्तै मान्न सक्नुहुन्छ। जब यो ‘शक’ ताराको बाहिरी तह र वरपरको पदार्थ हुँदै अघि बढ्छ, यसले एक्स रे मार्फत हामीले पत्ता लगाउने संकेतमा आफ्नो छाप छोड्छ। पतनको संघारमा रहेको ताराको अभूतपूर्व र नजिकको दृश्य प्राप्त गर्न हामी यी एक्स रेहरूको प्रयोग गर्न सक्छौं।’

अनुसन्धानकर्ताहरूले यस घटनालाई अभिलेखन गर्न विभिन्न टेलिस्कोपहरू परिचालन गरेका थिए  पृथ्वीबाट हेर्दा सुपरनोभा हाम्रो सूर्यको पछाडि नपुगुन्जेलसम्म यो निगरानी जारी रह्यो। उक्त तारा पृथ्वीबाट करिब ५० करोड प्रकाश वर्षको दूरीमा रहेको एउटा नजिकैको आकाशगंगामा अवस्थित थियो। प्रकाश वर्ष भनेको प्रकाशले एक वर्षमा पार गर्ने दूरी हो, विशेष गरी ९.५ ट्रिलियन किलोमिटर।

सुपरनोभा हुनुअघि यो तारा सूर्यभन्दा करिब ३० गुणा बढी विशाल रहेको अनुमान गरिएको छ। रास्तिनेजादले भने, ‘यो पक्कै पनि सबैभन्दा विशाल ताराहरूमध्ये एक हुनुपर्छः सायद ‘बेटेलग्युज’ भन्दा पनि ठूलो। ‘बेटेलग्युज’ रातको आकाशमा देखिने सबैभन्दा चम्किला ताराहरूमध्ये एक हो । यो पृथ्वीबाट करिब ५०० देखि ६०० प्रकाश वर्षको दूरीको आकाशगंगामा अवस्थित एक विशाल तारा हो र भविष्यमा सुपरनोभा विस्फोटका साथ यसको अन्त्य हुने विश्वास गरिएको छ।

यो विस्फोटपछि एउटा ‘ब्ल्याक होल’ बनेको विश्वास गरिन्छ ।अत्यधिक घनत्व भएको यस्तो पिण्ड, जसको गुरुत्वाकर्षण बल यति शक्तिशाली हुन्छ कि प्रकाशसमेत यसबाट उम्कन सक्दैन। विस्फोट हुनुअ घि यो एउटा ‘वुल्फ राये’ तारा थियो, एक दुर्लभ र विशाल प्रकारको तारा जसले शक्तिशाली तारकीय वायुमार्फत आफ्ना बाहिरी तहहरूमा रहेका हाइड्रोजन र हिलियमलाई बाहिर फ्याँकेको थियो।