हरेक दसैँमा फर्किने दियो: झिझिया, जनकपुरधामको हराउँदै गएको लोकनृत्य

विकाश साह/ जनकपुरधाम

बाल्यकालदेखि हेर्दै आएको नाच
मेरो जन्म वि.सं. २०६० सालमा जनकपुरधाममा भएको हो। मैले होस सम्हालेदेखि नै एउटा दृश्यले मेरा लागि दसैँ आएको सङ्केत दिन्थ्यो: टाउकोमा माटोको घैँटो राखेर गल्ली-गल्लीमा नाच्दै हिँड्ने महिलाहरूको समूह। ती महिलामध्ये धेरैजसो हाम्रो क्षेत्रका सीमान्तकृत र तथाकथित पिछडिएका समुदायका हुन्थे। प्रत्येक घैँटोभरि साना-साना प्वाल पारिएका हुन्थे, र भित्र बलिरहेको दियोले साँझको अँध्यारोमा त्यसलाई लालटिनझैँ चम्काउँथ्यो।

बाल्यकालमा मलाई सबैभन्दा अचम्म लाग्ने कुरा के थियो भने यो नाच दसैँमा मात्र देखिन्थ्यो। वर्षभरि यो पूरै हराउँथ्यो, अनि अर्को घटस्थापनासँगै फेरि नियमित रूपमा फर्किन्थ्यो। यसरी हराउने र फेरि देखा पर्ने क्रमले मलाई सानैदेखि जिज्ञासु बनायो।

यसका गीतहरूले त्यो रहस्यलाई अझ गहिरो बनाए। ती गीतमा गाउँ र त्यसको सिमानाको रक्षा गर्ने पुरुष रक्षक देवता बरहम बाबाको आह्वान गरिन्छ। साथै, हानिकारक र नकारात्मक शक्ति भएकी मानिने महिला ‘डाइन’को पनि उल्लेख हुन्छ। सानो छँदा म सोच्थेँ, एउटा उत्सवको नाचमा सुरक्षा र दुष्टताको कुरा एकैसाथ किन गरिन्छ? यो नाच झिझिया हो, र यो लेख बाल्यकालदेखि मनमा बोकेका प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने मेरो प्रयास हो।

झिझिया के हो?
झिझिया मिथिलाको एक अनुष्ठानिक लोकनृत्य हो। मिथिला भनेको नेपालको मधेस प्रदेश र भारतको उत्तरी बिहारसम्म फैलिएको सांस्कृतिक क्षेत्र हो। नवरात्रिमा, घटस्थापनादेखि विजया दशमीसम्म, महिलाहरूले यो नाच नाच्ने गर्छन्।

यसको तयारी आफैँमा अनुष्ठानको हिस्सा हो। नयाँ माटोको घैँटोमा धेरै प्वाल पारिन्छ र भित्र दियो बालिन्छ। धेरै गाउँमा घैँटोमा कसैको कुदृष्टि नपरोस् भनेर पहिले ओझा वा धामीद्वारा मन्त्रले सिद्ध गराइन्छ। त्यसपछि महिलाहरूको समूह निस्कन्छ, जसमा एक वा दुई जनाले बलिरहेको घैँटो टाउकोमा बोकेर नाच्छन् र अरूले गीत गाउँछन्। गाउँघरमा ढोलक र झालजस्ता परम्परागत बाजाले गीतलाई साथ दिन्छन्।

नाचको औपचारिक सुरुवात गाउँको ब्रह्मस्थान वा डिहवार स्थानमा पूजा गरेर हुन्छ, त्यसपछि घर-घरमा पुगिन्छ। घरपरिवारले परम्परागत रूपमा दियोका लागि तेल, चामल, दाल वा केही पैसा दिने गर्छन्। विजया दशमीको दिन प्रसाद वितरण गरी झिझियाको समापन गरिन्छ।

ऐतिहासिक रूपमा मुसहर, चमार, कुम्हार, खत्वे र मण्डललगायतका समुदायका महिलाहरू यो परम्पराका मुख्य संरक्षक रहँदै आएका छन्, जसले घैँटो बनाउने र नाचको नेतृत्व गर्ने गर्छन्। झिझिया अझै पनि धनुषा, महोत्तरी, सिरहा, सर्लाही, बारा र पर्सामा नाचिन्छ।

झिझिया किन नाचिन्छ ?
मूलतः झिझिया नवरात्रिमा देवीप्रति गरिने भक्ति हो। तर यो बालबालिका र परिवारलाई अनिष्टबाट जोगाउने लोक-सुरक्षा अनुष्ठान पनि हो।

मिथिलाको लोकविश्वासअनुसार दसैँको समयमा डाइनले गोप्य तान्त्रिक साधना गरेर खतरनाक शक्ति प्राप्त गर्छे। झिझियालाई त्यसको प्रतिवाद गर्ने अनुष्ठानका रूपमा बुझिन्थ्यो। त्यसैले यसका गीतमा तीन कुरा मिसिएका हुन्छन्: भगवतीको प्रार्थना, बरहम बाबाजस्ता रक्षक देवताको आह्वान, र डाइनलाई खुलेर गाली। डाइनलाई गाली गर्दा उसको शक्ति कमजोर हुन्छ र बालबच्चा सुरक्षित रहन्छन् भन्ने विश्वास थियो।
घैँटोमा पनि यही विश्वास जोडिएको छ। भनिन्थ्यो, यदि डाइनले घैँटोका प्वाल गन्न सकी भने ठूलो अनिष्ट हुन्छ। कतै नर्तकीको मृत्यु हुने भनिन्छ, कतै डाइनको तान्त्रिक शक्ति सिद्ध हुने। त्यसैले नर्तकीहरू निरन्तर नाचिरहन्छन्, टाउको हल्लाइरहन्छन् र खुट्टालाई एकछिन पनि रोकिन दिँदैनन्।

विद्वानहरूले यी विश्वासलाई मिथिलाको लामो तान्त्रिक परम्परासँग जोड्छन्। कोही यसको सुरुवात सातौँ वा आठौँ शताब्दीतिर भएको मान्छन्, र डा. राजेन्द्र विमलका अनुसार यो वैदिक परम्पराको घट नृत्यबाट विकसित भएको हो। तर डा. रेवतीरमण लालसहित अन्य विद्वानहरू यसको ठ्याक्कै उत्पत्तिबारे ठोस प्रमाण नभएको बताउँछन्।

कुनै समय डर पनि यस अनुभवको हिस्सा थियो। बुढापाकाहरू सम्झन्छन्, साना केटाकेटीलाई टाढा राखिन्थ्यो र महिलाहरू ढोका-झ्याल थुनेर सानो प्वालबाट मात्र हेर्थे। आज अधिकांश युवा डाइनमा विश्वास गर्दैनन्। तर आस्था, परिवारको कल्याण र मिथिलाको पहिचानको जीवन्त अभिव्यक्तिका रूपमा यस नाचको भूमिका अझै कायम छ।

जनकपुरधाममा झिझियाको महत्त्व
मधेस प्रदेशको राजधानी जनकपुरधाममा झिझिया दसैँको आवाजसँगै गाँसिएको छ। नवरात्रि सुरु हुनेबित्तिकै शहरका देवी मन्दिरबाहिरका पण्डालबाट झिझियाका गीत गुन्जिन थाल्छन्, र साँझपख महिलाहरू त्यहाँ नाच प्रस्तुत गर्छन्।

शहरका दुर्गापूजा स्थलहरू नै यसका मुख्य मञ्च हुन्। रामानन्द चोक, मुरली चोक, देवी चोक र पिरियामाई स्थानमा हरेक वर्ष झिझिया समूहहरू पुग्छन्। महावीर युवा कमिटी, राम युवा कमिटी र रामानन्द युवा क्लबजस्ता स्थानीय युवा क्लबहरूले आफ्नो भजन सन्ध्यामा झिझियाको विशेष प्रस्तुति गराउँछन्। देवी चोकस्थित राजदेवी युवा क्लबले त हरेक वर्ष झिझिया नृत्य प्रतियोगिता नै आयोजना गर्छ।

जनकपुरधामका लागि यो नाच मनोरञ्जनभन्दा धेरै माथि छ। मिथिलाको पहिचान मन्दिर, पोखरी र ऐतिहासिक सम्पदामा मात्र सीमित छैन। यो आम मानिसले बोकेका लोकगीत, लोकनृत्य र परम्परामा पनि बाँचेको छ, र झिझिया तीमध्ये सबैभन्दा देखिने परम्परा हो। मैथिली सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा यो लगभग अनिवार्य बनिसकेको छ, र धेरै परिवारका लागि यो आफ्ना हजुरबा-हजुरआमाको आस्थासँग जोडिने सीधा कडी हो।

यसको महत्त्व यसलाई जीवित राख्ने मानिसका कारणले पनि छ। सीमान्तकृत समुदायका महिलाका लागि झिझिया लामो समयदेखि त्यस्तो स्थान रहँदै आएको छ, जहाँ शहरको सबैभन्दा ठूलो पर्वमा उनीहरूको आवाज, गीत र सीपले केन्द्रस्थान पाउँछ।

नयाँ स्वरूप: गाउँका गल्लीदेखि महोत्सवको मञ्चसम्म
आजको झिझिया मैले बाल्यकालमा देखेको नाचभन्दा निकै फरक देखिन्छ। तीन दशकको अवधिमा यो गाउँका गल्लीबाट सार्वजनिक मञ्चसम्म पुगेको छ।

१. पहिलो मञ्च प्रस्तुति (करिब २०४९ साल)। रङ्गकर्मी रमेशरञ्जनका अनुसार जनकपुरस्थित मिथिला नाट्य कला परिषद (मिनाप)ले लोकनृत्यको प्रत्यक्ष कार्यक्रममार्फत झिझियालाई पहिलोपटक मञ्चमा उतारेको थियो।
२. रेकर्ड गरिएका गीत। त्यसको केही समयपछि मैथिली युवा कलाकारहरूको एउटा समूहले ‘गीत घर-घरके’ नामक लोकगीतको क्यासेट निकाले। त्यसमा रहेको झिझिया गीत निकै लोकप्रिय भयो, र त्यसयता बज्ने अधिकांश झिझिया गीत त्यही समयमा रेकर्ड गरिएका हुन्।

३. भ्रमणशील प्रस्तुति। मिनापले नेपाल र भारतमा ५०० भन्दा बढीपटक झिझिया प्रस्तुत गरिसकेको छ, र रङ्गदर्पण नेपालजस्ता समूहले यसलाई नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, काठमाडौँ र तराईका शहरहरूसम्म पुर्‍याएका छन्। अहिले नर्तकीहरू मञ्चमा उत्रिनुअघि लामो समय प्रशिक्षण लिन्छन्।

४. सामूहिक महोत्सव। २०२३ मा नव मिथिला फाउन्डेसनले जनकपुर रेल्वे स्टेसन प्राङ्गणमा जनकपुर झिझिया फेस्टिभल आयोजना गर्‍यो, जहाँ ५०० महिलाले एकसाथ नाचे। २०२४ मा विद्यालयका समूहसमेत सहभागी भएर यो महोत्सव फेरि भयो। सोही वर्ष महोत्तरीका १५ पालिकाले स्थानीय महोत्सवका लागि आर्थिक सहयोग गरे।

५. नयाँ शैली। केही कलाकार अहिले टाउकोमा पाँचदेखि सातवटा घैँटो खप्टाएर हात नलगाई नाच्छन्। प्रतियोगिता, मञ्चीय कोरियोग्राफी र डिजिटल वा रेकर्ड गरिएका गीतमा नाच्ने चलन पनि बढेको छ।
यी परिवर्तनले झिझियालाई पहिलेभन्दा धेरै चर्चित बनाएका छन्। युवा दर्शक, विद्यार्थी र मिथिला बाहिरका मानिसहरू पनि अहिले यसलाई मैथिली पहिचानको प्रतीकका रूपमा हेर्छन्।

झिझियाले भोगिरहेका चुनौती
जुन लोकप्रियताले झिझियालाई मञ्चसम्म पुर्‍यायो, त्यही लोकप्रियताले अहिले यसको मौलिक स्वरूप जोगिने कि नजोगिने भन्ने गम्भीर चिन्ता पनि उब्जाएको छ।

• हराउँदै गएका मौलिक गीत। परम्परागत झिझिया गीतहरू निकै कम मात्र रेकर्ड भएका छन्। कलाकारहरू आधुनिक र डिजिटल गीततर्फ लाग्दा महिलाहरूको स्मृतिमा रहेका पुराना धुन र शब्द हराउँदै गएका छन्।

• घट्दो नर्तकी र गायिका। १४ वर्षदेखि झिझिया नाच्दै आएकी बिमला देवीका अनुसार अहिले परम्परागत गीत जान्ने महिला भेट्टाउन गाह्रो भइसकेको छ। उमेरका कारण बुढापाका महिलाले नाच्न छोडेका छन्, र धेरै युवतीमा सिक्ने रुचि छैन।

• घट्दो प्रस्तुति स्थल। करिब एक दशकअघिसम्म जनकपुरधामका चोक-चोकमा महिलाहरू नाच्थे। आज शहरमा यो नाच मुख्यतः केही मन्दिर समिति र युवा क्लबहरूले पारिश्रमिक दिएर गराउने प्रस्तुतिमा मात्र सीमित छ।

• भक्तिभन्दा मनोरञ्जन। साहित्यकार नित्यानन्द मण्डल झिझियालाई स्टेज शोमा बदल्दा यसको ध्यान देवीको स्तुतिबाट दर्शकको मनोरञ्जनतर्फ सरेको चेतावनी दिन्छन्। रङ्गकर्मी रमेशरञ्जन पनि कतिपय ठाउँमा विकृत र भद्दा प्रस्तुति देखिन थालेकोप्रति सचेत गराउँछन्।

• संरक्षकलाई न्यून सहयोग। यो परम्परा बोकेका महिलाहरू, जसमध्ये धेरै सीमान्तकृत समुदायका छन्, यसका लागि नियमित आर्थिक वा सामाजिक सम्मान विरलै पाउँछन्। छोटकरीमा भन्नुपर्दा, झिझिया पहिलेभन्दा धेरै देखिन थालेको छ, तर यसको जरा कमजोर हुँदै गएको छ।

मेरो चिन्तन: दियो बलिरहोस्

म परिवर्तनलाई परम्पराको शत्रु ठान्दिनँ। मञ्च र महोत्सवले झिझियालाई नयाँ जीवन दिएका छन्, र जनकपुरधामका युवतीहरूलाई हजारौँ दर्शकसामु यो नाच प्रस्तुत गरेको देख्दा मलाई गर्व लाग्छ। तर जुन परम्पराको रूप त बाँकी रहन्छ तर गीत, अर्थ र मौलिक संरक्षक हराउँछन्, त्यो आधा मात्र जीवित रहन्छ।
मेरो विचारमा यी कदमले सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्:

• अहिले नै बुढापाकाको दस्तावेजीकरण। परम्परागत गीत, धुन र नृत्यशैली सम्झने महिलाहरू हामीसँगै छँदा नै ती सबैको अभिलेख राख्नुपर्छ।

• नयाँ पुस्तालाई सिकाउने। जनकपुरधामका विद्यालय, कलेज र युवा क्लबहरूले बिमला देवीजस्ता अनुभवी नर्तकीको नेतृत्वमा कार्यशाला चलाउन सक्छन्।

• नाच्ने महिलालाई सहयोग। विशेषगरी पुस्तौँदेखि यो परम्परा जोगाउँदै आएका सीमान्तकृत समुदायका कलाकारलाई उचित पारिश्रमिक र सार्वजनिक सम्मान दिनुपर्छ।

• मञ्चसँगै अनुष्ठान पनि। महोत्सवहरूमा कोरियोग्राफ गरिएका शोसँगै ब्रह्मस्थान पूजा, परम्परागत गीत र घर-घर पुग्ने मौलिक स्वरूप पनि समावेश गर्न सकिन्छ।

• सरकारी प्रतिबद्धता। स्थानीय, प्रदेश र सङ्घीय सरकारले मधेस प्रदेशको सांस्कृतिक संरक्षण योजनामा झिझियालाई समेट्न सक्छन्।

दसैँपछि चम्किने घैँटाहरू किन हराउँछन् भनेर एक समय सोच्ने त्यो बालक मन अहिले बुझ्छ। यो नाच वर्षभरि टिक्नका लागि बनेकै थिएन। यो त हरेक वर्ष फर्किनका लागि बनेको हो। यो आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा फर्किरहन्छ कि रहँदैन, त्यो हामीले अहिले के गर्छौँ भन्नेमा निर्भर छ।