हानिकारक बन्दै होली ! गुणस्तरहिन रङ्गले क्यान्सर र मिर्गौला रोगको खतरा

फागुन २२ गते । फागु अर्थात् होलीको साँस्कृतिक र धार्मिक महत्व जति धेरै महत्वपूर्ण छ, उति नै धेरै यो बेलामा प्रयोग गरिने अबिर तथा रङ्गकै कारण मानव स्वास्थ्यको लागि होली हानिकारक बनिरहेको छ । गुणस्तरहिन तथा कमसल रङ्गको प्रयोगले छालाको रोगदेखि, आँखा तथा क्यान्सर र मृगौलासम्मको रोगको खतरा हुनसक्ने एक अध्ययनले देखाएको छ ।

राजधानी काठमाण्डौंमा डेढ दशकदेखि सौन्दर्य व्यवसाय गर्दै आएकी अनु श्रेष्ठसामु केही वर्षदेखि ’होली खेलेपछि अनुहारमा दाग निस्कियो’ भन्दै आउने महिलाहरू बढ्न थालेका छन् । उनको अनुमानमा होली खेलेकै कारण यस्तो समस्या लिएर आउने महिलाको सङ्ख्या बर्सेनि वृद्धि भइरहेको छ । उनी भन्छिन्, ‘१५ वर्षको मेरो अनुभवमा होली खेलेरै अनुहार बिग्रियो भन्दै आउनेको सङ्ख्या बढेको दुई–तीन वर्ष जति भयो होला । त्यस अघि यस्तो समस्या त्यत्ति धेरै आउदैन थियो ।’

श्रेष्ठका भनाइमा होली खेल्न प्रयोग गरिएको रङ्गका कारण अनुहारमा चाया पोतो आएको, छाला डढेको, दाग लागेको, चिलाएको र स–साना फोकाहरू आएको समस्या लिएर महिलाहरू आउने गरेका छन् ।

संस्कृति जोगाउँदै सावधानी अपनाउँ

प्र्व र संस्कृतिलाई निरन्तरता दिनु सबैको दायित्व हो । तर, संस्कृतिका नाममा हुने विकृति र यसले निम्त्याउने हानीलाई बेलैमा ख्याल गर्नुपनि उत्तिकै आवश्यक छ । कतिपयले चाँहि सावधानी अपनाउँदा पनि रङ्गको गुणस्तर कमजोर भएर त्यस्तो भएको हुनसक्ने सौन्दर्य व्यवसायी श्रेष्ठको भनाई छ । ‘उनीहरूको समस्या हेर्दा होली खेल्दा जुन पायो त्यही रङ्ग प्रयोग गरिएको र आवश्यक सावधानी नअपनाएको जस्तो देखिन्छ’, उनी भन्छिन् ।

सोमवार काठमाण्डौं उपत्यका सहित देशका पहाडी भागमा, मंगलवार तराई र शुक्रवार मिथिला क्षेत्रमा मनाइने होलीलाई रङ्गहरूको पर्व भनिन्छ । यस पर्वमा रातो अबिरसहित विभिन्न खाले रङ्गहरू प्रयोग हुने गर्छन् । बजारमा विभिन्न गुणस्तरका अबिर उपलब्ध रहेको व्यवसायी र प्रयोगकर्ता बताउँछन् । तर पछिल्ला वर्षहरूमा सस्तो मूल्यमा पाइने धेरै रसायन मिसिएका अबिर र अन्यखाले रङ बजारमा आएको प्रयोगकर्ताहरू बताउँछन् ।

रङ्गमा रसायनको मिसावट

विगत वर्षको आफ्नै अनुभव सुनाउँदै राजधानीकी एक सञ्जिता अधिकारी भन्छिन्, ‘पोहोर मैले नै किनेको रङ्ग त्यस्तै परेछ । त्यस दिन साँझ घरमा आएर मैले कति सफा गर्दा पनि गएको छैन ।’

अधिकारीको जस्तो अनुभव छ, अर्की सौन्दर्य व्यवसायी दीपा बनको । उनी भन्छिन्, “संवेदनशील छालाका लागि अहिले बजारमा उपलब्ध रङ्गहरू ठीक छैनन् । त्यस्तो छाला हुनेहरूमा धेरै खाले समस्या देखिन्छन् ।’ होली खेल्दा प्रयोग गरिएको रङ्गका कारण छालामा समस्या लिएर आउनेहरूलाई विभिन्न उपाय अपनाएर ’ट्रिटमेन्ट’ गरिने उनी बताउँछिन् ।

त्यस्तो रङ्गले अनुहार मात्र नभई शरीरभर छालामा विभिन्न समस्या हुने गरेको पाइएको चिकित्सकहरूको अनुभव छ ।

चाया पोतो देखि घाउ खटिरासम्म

छाला रोग विशेषज्ञ डाक्टर धर्मेन्द्र कर्णका अनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा होलीपश्चात् विभिन्न छाला सम्बन्धी रोग लिएर आउनेहरू बढेका छन् । उनी भन्छन्, ‘रङ्गको प्रयोग गर्दाखेरि चिलाउने, दुख्ने घाउ खटिरा बढ्ने र पहिले देखि नै भएको रोगहरू बल्झने गरेको देखिएको छ ।’

कर्णले रङ्गका कारण छालाको एलर्जी, घामको एलर्जी, डन्डिफोर र कत्ले रोगजस्ता समस्या धेरै देखिने गरेको बताए । ‘कतिपय रङ्गमा त सिसाका कण र गम्भिर प्रकृतिका रसायनहरू समेत भेटिन्छ’, कर्णले भने, ‘त्यस्तो रङ्ग धेरै मात्रा र समयसम्म प्रयोग गर्दा क्यान्सर र मिर्गौलाको रोग समेत लाग्न सक्छ ।’

रमाइला नेपाली पर्वहरू मध्येको एक होलीमा बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म रङ्ग र पानीसँग रमाउने गर्छन् । ति सबै उमेर समुहका जो कसैलाई गुणस्तरहिन रङ्गले स्वास्थ्यमा गम्भिर खतरा निम्याउनसक्ने हुँदा सावधानी अपनाउँन चिकित्सकहरुको सुभाव छ ।

युवा युवातीहरुमा उत्ताउला रङ्गको होडबाजी

सभ्य भन्दा भड्किलो र उत्ताउला रङ्गहरुको फेसन र होडबाजी आजकालका युवायुवतीहरुमा बढेको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा विशेषगरी युवा पुस्ताले घर पोत्ने खनिजयुक्त रङ्गहरू पनि अनुहारमा लगाउन थालेका छन् । त्यसको असर जप जटिल हुने सौन्दर्य व्यवसायी र चिकित्सकहरूले बताए ।

उनीहरूका भनाइमा त्यस्ता रङ्ग प्रयोग गर्दा बाहिरबाट हेर्दा निख्रिएजस्तो देखिए पनि अनुहार र अन्य भागमा रहेका स–साना छालाका प्वालहरूमा टाँसिएर रहने गर्छन् । ‘त्यस्ता प्वालहरूमा टाँसिएर रहेको रङ्गले अझ धेरै नकारात्मक असर पार्नसक्छ’, कर्ण भन्छन् । होली खेल्नेहरू मध्ये कतिपयले रङका कारण छालाको एलर्जी सामना गरेको अनुभव सुनाए ।

आयुर्वेदिक सबैभन्दा राम्रो विकल्प

तीन दशक अघि देखि होली खेल्दै आएकी बूढानीलकण्ठकी निशा बस्नेत भन्छिन्, ‘रङ्गहरू त छालामा एलर्जी ल्याउने खालका पनि हुन्छन् । त्यही भएर मैले चाँहि व्यक्तिगत रूपमा आयुर्वेदिक रङ्ग प्रयोग गरिरहेकी छु ।’

बस्नेत जस्तै ललितपुरको कुपण्डोलकी कल्पना विष्ट पनि एलर्जीबाट बच्न आयुर्वेदिक रङ्ग खोज्छिन् । ‘बजारमा सबैखाले रङ्ग पाइन्छन्। तर आफैँ सचेत भएर असर नगर्ने खालको खोज्नुपर्छ’, उनी भन्छिन् ।

भक्तपुरकी सोनी दनुवार चाँहि रङ्गले अनुहार र छालामा असर गर्ने ठानेर थोरै मात्र रङ्ग प्रयोग गर्छिन् । उनले भनिन्, ‘जे कुरा पनि धेरै प्रयोग ग¥यो भने त्यसले नकारात्मक असर गर्छ । रङ्ग पनि थोरै मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ ।’

रङ्गका साथमा कतिपयले फोहोर पानी तथा अन्य रसायनहरू समेत मिसाएर होलीमा प्रयोग गर्ने गरेको जानकारहरू बताउँछन् । त्यसले शरीरमा घाउ खटिरा आउने खतरा थप बढाउने चिकित्सकहरूको भनाइ छ । नक्सालकी सरिना पाण्डेका अनुभवमा भने कतिपय रङ्गहरू लगाएको तीन–चार दिनसम्म पनि सफा गर्दा समेत जाँदैन ।