छठ पर्वको अभिन्न प्रसाद ठेकुवा : आस्था, परम्परा र प्रवासी जीवनसँग जोडिएको मिठास

कार्तिक १२ गते। लोकआस्थाको महापर्व छठ भन्नेबित्तिकै सूर्यदेवको आराधना, नदी तथा पोखरीका घाटमा देखिने भक्तजनको भीड र श्रद्धापूर्वक चढाइने प्रसादको सम्झना आउँछ। ती प्रसादमध्ये ठेकुवाको स्थान सबैभन्दा विशेष मानिन्छ।

गहुँको पिठो, घिउ र सख्खर वा चिनीबाट बनाइने ठेकुवा छठ पर्वको स्वाद मात्र नभई मिथिला र भोजपुर क्षेत्रको संस्कृति, परम्परा तथा पारिवारिक आत्मीयताको प्रतीकसमेत बनेको छ।

विशेषगरी तराई मधेश देखि राजधानी काठमाडौं र छिमेकी मुलुक बिहार र पूर्वाञ्चल क्षेत्रमा छठका लागि तयार पारिने ठेकुवा छठीमैयालाई अर्पण गरेपछि परिवारका सदस्य, आफन्त, साथीभाइ र घाटमा उपस्थित श्रद्धालुबीच वितरण गरिन्छ।

रोजगारीका लागि घरबाट टाढा रहेका मानिसले समेत छठको प्रसादका रूपमा ठेकुवा आफन्त तथा चिनजानका व्यक्तिसम्म पुर्‍याउने परम्परा छ।
छठको रौनक बढ्दै जाँदा घरघरमा पाक्ने ठेकुवाको सुगन्धले पर्वको माहोललाई थप उल्लासमय बनाउँछ। त्यसैले ठेकुवा एउटा मिठाईमा मात्र सीमित छैन, यो आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक विरासतको परिचायक पनि हो।

लामो समयसम्म सुरक्षित रहने परिकार

जानकारहरुका  अनुसार ठेकुवाको विशेषता यसको बनाउने तरिका र लामो समयसम्म सुरक्षित रहन सक्ने क्षमतासँग जोडिएको छ।

कम पानी प्रयोग गरेर तयार पारिने र राम्रोसँग तारिने परिकार लामो समयसम्म खानयोग्य रहन सक्छ। परम्परागत ठेकुवा बनाउँदा पिठोको मुछाइदेखि त्यसलाई आकार दिने प्रक्रियासम्म विशेष ध्यान दिइन्छ। यसरी तयार पारिएको ठेकुवा स्वादिलो, खस्ता र कुरकुरे हुनुका साथै यात्राका क्रममा पनि उपयोगी खाद्य परिकार बन्छ।

पहिले रोजगारीका लागि भारतको बिभिन्न प्रान्तमा जाने मानिसका लागि लामो यात्रामा खानेकुराको व्यवस्था गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्थ्यो। दिवालीअघि घरबाट निस्केर छठपछि काममा फर्किने क्रममा उनीहरूले दुई–तीन दिनसम्म यात्रा गर्नुपर्ने अवस्था रहन्थ्यो। यस्तो यात्रामा लामो समयसम्म बिग्रिन नदिई राख्न सकिने खानेकुराका रूपमा ठेकुवाको उपयोग बढेको मानिन्छ।

छठ पर्वमा पनि अर्घ्य अर्पण गर्ने समयसम्म प्रसाद सुरक्षित राख्नुपर्ने भएकाले ठेकुवाले विशेष महत्त्व पाएको बताइन्छ। यही कारण यो परिकार धार्मिक अनुष्ठानसँगै प्रवासी जीवनको सम्झना र आत्मीयताको माध्यमसमेत बनेको छ।

ठेकुवाको इतिहास : अपूपसँगको सम्बन्ध

ठेकुवाको इतिहासबारे विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताहरू प्रचलित छन्। उपलब्ध विवरणअनुसार वैदिक साहित्यमा ‘अपूप’ नामक मिष्ठान्नको उल्लेख पाइन्छ। गहुँको पिठो, घिउ र गुडबाट बनाइने उक्त परिकारलाई ठेकुवाको पुरानो रूपसँग तुलना गरिन्छ। केही विवरणमा यसको परम्परा करिब ३ हजार ७०० वर्ष पुरानो रहेको दाबीसमेत गरिएको छ।

यद्यपि प्राचीन अपूप र आजको ठेकुवाबीच प्रत्यक्ष ऐतिहासिक सम्बन्ध स्थापित गर्ने पर्याप्त प्रमाण स्पष्ट छैन। त्यसैले यसलाई ठेकुवाको सम्भावित ऐतिहासिक पृष्ठभूमिका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

त्यस्तै, भगवान् बुद्धले बोधिवृक्षमुनि लामो उपवास तोड्ने क्रममा दुई व्यापारीबाट पिठो, घिउ र महबाट बनेको परिकार प्राप्त गरेको कथन पनि विभिन्न विवरणमा उल्लेख गरिन्छ। यस कथालाई ठेकुवाको प्रारम्भिक स्वरूपसँग जोडेर व्याख्या गर्ने गरिएको छ। तर यसलाई प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यभन्दा प्रचलित कथनका रूपमा लिनुपर्छ।

‘ठोक्ने’ प्रक्रियाबाट ठेकुवा नाम ?

ठेकुवा नामको उत्पत्तिबारे पनि रोचक व्याख्या पाइन्छ। यसको निर्माणका क्रममा पिठोको डल्लोलाई काठको नक्काशीदार साँचोमा राखेर थिच्ने वा ठोक्ने गरिन्छ। यसरी आकार दिने प्रक्रियाबाटै ‘ठेकुवा’ शब्दको उत्पत्ति भएको हुन सक्ने मान्यता छ।

ठेकुवा बनाउन गहुँको पिठोमा घिउ र सख्खर वा चिनी मिसाएर मुछिन्छ। त्यसपछि सानो डल्लो बनाई काठको साँचोमा थिचेर विभिन्न आकार दिइन्छ। तयार भएको परिकारलाई घिउ वा तेलमा सुनौलो खैरो रङ नआउन्जेल तारिन्छ।

क्षेत्रअनुसार यसको स्वाद र बनाउने तरिकामा केही भिन्नता पाइन्छ। कतिपय ठाउँमा चिनीको सट्टा पगालिएको सख्खर प्रयोग गरिन्छ। सख्खरबाट बनेको ठेकुवालाई विशेषगरी चिसो मौसममा रुचाइन्छ। यसको स्वाद, बनावट र सुगन्धले यसलाई अन्य मिठाईभन्दा फरक पहिचान दिएको छ।

शुद्धता र नियमको विशेष महत्त्व

छठ पर्वमा ठेकुवा बनाउँदा शुद्धतालाई विशेष प्राथमिकता दिइन्छ। परम्परागत रूपमा व्रतालु महिलाले घरमा गहुँ सफा गरी पिठो तयार पार्ने र शुद्धताका साथ प्रसाद बनाउने चलन छ।

धेरै परिवारमा ठेकुवा माटोको चुलोमा आँपको दाउरा प्रयोग गरेर पकाउने परम्परा अझै कायम छ। प्रसाद तयार पार्ने स्थान सफा राख्ने, सामग्री शुद्ध प्रयोग गर्ने र निर्माण प्रक्रियामा विशेष सावधानी अपनाउने गरिन्छ।

छठको कठोर व्रत बस्ने व्रतालुले धार्मिक विधि र पारिवारिक परम्पराअनुसार प्रसाद तयार पार्छन्। प्रसाद बनाउने ठाउँमा अनावश्यक आवतजावत नगर्ने तथा तयार भइरहेको प्रसादलाई जथाभावी नछुने चलनसमेत छ।

ठेकुवा धेरै दिनसम्म सुरक्षित राख्न सकिने भएकाले यसलाई टाढाटाढासम्म पुर्‍याउन सजिलो हुन्छ। परिवारका सदस्य रोजगारी वा अन्य कारणले विभिन्न ठाउँमा रहे पनि छठको प्रसाद उनीहरूसम्म पुर्‍याउने माध्यमका रूपमा यसको प्रयोग हुँदै आएको छ।

ठेकुवाबिनाको छठ अधुरो

छठ पर्व सूर्यदेव र छठीमैयाप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यस अवसरमा व्रतालुले अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्दै परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र सुस्वास्थ्यको कामना गर्छन्।

यस पर्वमा ठेकुवालाई विशेष प्रसादका रूपमा चढाइन्छ। पूजा सम्पन्न भएपछि बाँडिने ठेकुवाले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक सद्भाव, आपसी सहयोग र पारिवारिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउँछ।

विशेषगरी घरबाट टाढा रहेका व्यक्तिका लागि ठेकुवा गाउँघर, परिवार र आफ्नोपनको सम्झना दिलाउने परिकार हो। त्यसैले पुस्तौँदेखि चल्दै आएको यसको परम्परा आज पनि उत्तिकै लोकप्रिय छ।

छठको घाटमा अर्घ्य अर्पण गर्ने दृश्य, भक्तिमय वातावरण र प्रसाद वितरणसँगै ठेकुवा पर्वको अभिन्न पहिचान बनेको छ। यही कारण छठको चर्चा हुँदा ठेकुवाको स्वाद, यसको परम्परा र यससँग जोडिएका आत्मीय सम्बन्धको सम्झना स्वतः आउने गर्छ।