आज स्कन्दमाता देवीको पुजा आराधना गरिदै, यस्तो छ पूजाविधि र उपासनाबाट प्राप्त हुने फलका विषयमा धार्मिक मान्यता

असोज २९ गते। महानवरात्र अर्थात् शारदीय नवरात्रको पाँचौँ दिन आज नवदुर्गाको पाँचौँ स्वरूप माता स्कन्दमाताको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरिँदैछ। नवरात्रका अवसरमा देशभरका दुर्गा मन्दिर तथा शक्तिपीठहरूमा बिहानैदेखि भक्तजनको घुइँचो लाग्ने गरेको छ। श्रद्धालुहरूले व्रत, पूजापाठ, मन्त्रजप तथा दुर्गा सप्तशतीको पाठ गरी माता स्कन्दमाताको आराधना गर्ने धार्मिक परम्परा छ।

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार माता स्कन्दमातालाई मातृत्व, प्रेम, करुणा, ममता, शक्ति र सन्तान सुखकी प्रतीक देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। विशेषगरी सन्तानको सुख, परिवारको कल्याण, मानसिक शान्ति तथा जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा प्राप्तिको कामनासहित भक्तजनले यस दिन देवीको उपासना गर्ने गर्छन्।

को हुन् माता स्कन्दमाता ?

नवदुर्गाको पाँचौँ स्वरूपलाई स्कन्दमाता भनिन्छ। ‘स्कन्द’ भगवान् कार्तिकेयको अर्को नाम हो भने ‘माता’ को अर्थ आमा हो। भगवान् स्कन्द अर्थात् कार्तिकेयकी आमा भएकाले पार्वतीको यस स्वरूपलाई स्कन्दमाता भनिएको धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ।

पौराणिक कथाअनुसार भगवान् शिव र माता पार्वतीका पुत्र स्कन्दले देवताहरूको सेनापतिको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए। तारकासुर नामक असुरको अत्याचारबाट देवताहरूलाई मुक्ति दिलाउन भगवान् स्कन्दको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको धार्मिक विश्वास छ। पुत्र स्कन्दलाई काखमा राखेर विराजमान हुने देवीको स्वरूपले मातृत्व र शक्तिको अद्भुत समन्वय प्रस्तुत गर्छ।

स्कन्दमातालाई सामान्यतः चार हात भएकी देवीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। उहाँका दुई हातमा कमलका फूल हुन्छन् भने एक हातले पुत्र स्कन्दलाई समात्नुभएको हुन्छ र अर्को हात वरद मुद्रामा रहेको देखाइन्छ। उहाँ कमलको आसनमा विराजमान हुने भएकाले पद्मासना देवी पनि भनिन्छ। उहाँको वाहन सिंह हो। यस स्वरूपले एउटी आमाको ममता र करुणासँगै अन्यायविरुद्ध लड्ने शक्ति तथा साहसको सन्देश दिने धार्मिक विश्वास छ।

स्कन्दमाताको धार्मिक महत्त्व

नवरात्रको पाँचौँ दिन स्कन्दमाताको पूजा गर्नुको विशेष धार्मिक महत्त्व रहेको मानिन्छ। देवीलाई सन्तानकी रक्षक, परिवारमा सुख–शान्ति प्रदान गर्ने तथा भक्तजनको मनोकामना पूरा गर्ने शक्तिका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार स्कन्दमाताको उपासनाबाट प्राप्त हुने प्रमुख लाभहरू यसप्रकार छन् :
१. सन्तान सुख र सन्तानको कल्याण : सन्तान प्राप्ति, सन्तानको स्वास्थ्य, शिक्षा, दीर्घायु तथा उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्दै भक्तजनले स्कन्दमाताको पूजा गर्छन्।
२. परिवारमा सुख–शान्ति : देवीको आराधनाले घरपरिवारमा प्रेम, सद्भाव, एकता र सकारात्मक वातावरण कायम हुने धार्मिक विश्वास छ।
३. साहस र आत्मविश्वास : स्कन्दमाता मातृत्व र शक्तिको प्रतीक भएकाले उहाँको उपासनाले भक्तजनमा धैर्य, आत्मबल र कठिन परिस्थितिको सामना गर्ने प्रेरणा मिल्ने विश्वास गरिन्छ।
४. मानसिक शान्ति र आध्यात्मिक उन्नति : ध्यान, मन्त्रजप र भक्तिभावसहितको पूजाले मनलाई एकाग्र बनाउन तथा आध्यात्मिक चेतना बढाउन सहयोग पुग्ने मान्यता छ।
५. बाधा–विघ्नबाट मुक्ति : देवीप्रति श्रद्धा राखेर गरिने पूजापाठले जीवनका कठिनाइ सामना गर्न शक्ति मिल्ने र शुभकार्यमा सफलता प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ।
यी लाभहरू धार्मिक आस्था र परम्परामा आधारित मान्यता हुन्; तिनलाई निश्चित भौतिक परिणामको वैज्ञानिक प्रत्याभूति मान्नु हुँदैन।

माता स्कन्दमाताको पूजा गर्ने विधि

नवरात्रको पाँचौँ दिन बिहान सबेरै उठेर स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र धारण गर्ने परम्परा छ। त्यसपछि पूजास्थल सफा गरी माता दुर्गा वा स्कन्दमाताको प्रतिमा अथवा तस्बिर स्थापना गरेर विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ।

पूजाका प्रमुख चरणहरू यसप्रकार छन् :

१. पूजास्थलको शुद्धीकरण : घरको पूजाकोठा वा पूजास्थल सफा गरी गङ्गाजल अथवा शुद्ध जल छर्कने र दीप प्रज्वलन गर्ने।
२. सङ्कल्प गर्ने : परिवारको सुख–शान्ति, स्वास्थ्य, समृद्धि तथा आध्यात्मिक कल्याणको कामना गर्दै श्रद्धापूर्वक पूजाको सङ्कल्प गर्ने।
३. देवीलाई स्नान र शृङ्गार : परम्पराअनुसार देवीलाई जल वा पञ्चामृत अर्पण गर्ने, रातो वा पहेँलो फूल, अक्षता, चन्दन, धूप, दीप तथा अन्य पूजासामग्री चढाउने।
४. कमलको फूल अर्पण : स्कन्दमातालाई कमलको फूल प्रिय मानिने धार्मिक विश्वास छ। उपलब्ध भएमा कमलको फूल अर्पण गर्ने र अन्य स्वच्छ फूलबाट पनि पूजा गर्न सकिन्छ।
५. फलफूल र नैवेद्य चढाउने : फलफूल, मिठाई, खीर वा अन्य सात्त्विक प्रसाद परम्पराअनुसार अर्पण गर्ने। प्रसाद चढाउँदा शुद्धता र भक्तिभावलाई महत्त्व दिने।
६. मन्त्रजप गर्ने : माता स्कन्दमाताको ध्यान गर्दै तलको मन्त्र श्रद्धापूर्वक जप गर्न सकिन्छ।
‘ॐ देवी स्कन्दमातायै नमः।’
यस मन्त्रको जप ११, २१, १०८ वा आफ्नो सामर्थ्यअनुसार गर्न सकिन्छ। त्यसपछि दुर्गा चालिसा, दुर्गा सप्तशती वा देवीसम्बन्धी अन्य स्तोत्रको पाठ गर्न सकिन्छ।
७. आरती र प्रसाद वितरण : पूजा सम्पन्न भएपछि देवीको आरती गर्ने, परिवारको कल्याणको प्रार्थना गर्ने र प्रसाद वितरण गर्ने।

पूजाका विधि स्थान, परिवार तथा परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छन्। त्यसैले आफ्नो कुलपरम्परा र स्थानीय धार्मिक चलनअनुसार पूजा गर्न सकिन्छ।

स्कन्दमाताको पूजा गर्दा के कुरामा ध्यान दिने ?

नवरात्रको पाँचौँ दिन व्रत बस्ने भक्तजनले आफ्नो स्वास्थ्य र क्षमताअनुसार व्रतको नियम पालना गर्न सक्छन्। फलाहार वा सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्ने, सत्य बोल्ने, मनमा सकारात्मक विचार राख्ने र अरूलाई दुःख नदिने कुरालाई धार्मिक अभ्यासमा महत्त्व दिइन्छ।

देवीको पूजा केवल फूल, प्रसाद र मन्त्रमा सीमित नराखी व्यवहारमा पनि माया, करुणा, सेवा र सद्भावलाई अपनाउनु महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। विशेषगरी आमाबुबा तथा ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, बालबालिकाप्रति स्नेह र असहायलाई सहयोग गर्नु देवीको मातृशक्तिप्रतिको सम्मानका रूपमा लिन सकिन्छ।

व्रत बस्दा आफ्नो स्वास्थ्यलाई ध्यान दिनुपर्छ। अस्वस्थ व्यक्ति, गर्भवती महिला, बालबालिका तथा नियमित औषधि सेवन गर्नुपर्ने व्यक्तिले कठोर उपवास गर्नुअघि स्वास्थ्यसम्बन्धी आवश्यक सल्लाह लिनु उचित हुन्छ।

नवदुर्गाको पाँचौँ दिनको सन्देश

स्कन्दमाताको स्वरूपले संसारमा मातृत्वभन्दा ठूलो करुणा र अन्यायको सामना गर्ने साहसभन्दा ठूलो शक्ति कमै हुने सन्देश दिन्छ। उहाँको काखमा विराजमान भगवान् स्कन्दले संरक्षण र जिम्मेवारीको प्रतीक प्रस्तुत गर्छन् भने देवीको तेजस्वी स्वरूपले कठिन परिस्थितिमा पनि धैर्य र आत्मविश्वास कायम राख्न प्रेरित गर्छ।

महानवरात्रको पाँचौँ दिन देवीको पूजा–आराधना गर्दै भक्तजनले सन्तानको सुख, परिवारको समृद्धि, समाजमा शान्ति र जीवनमा सकारात्मक परिवर्तनको कामना गर्छन्। श्रद्धा, संयम, सेवा र सदाचारलाई आत्मसात् गर्दै स्कन्दमाताको उपासना गर्नु नै यस दिनको मुख्य धार्मिक सन्देश हो। नवरात्रका नौ दिनमा नवदुर्गाका नौ स्वरूपको क्रमशः पूजा गर्ने परम्पराअनुसार पाँचौँ दिन स्कन्दमाताको आराधना गरिन्छ। यसपछि छैटौँ दिन माता कात्यायनीको पूजा गरिने धार्मिक मान्यता छ।