काठमाडौं/असार २६ गते। ‘उनीहरूलाई यो सुन्दर खेलको वास्ता छैन, उनीहरूलाई फुटबलको सौन्दर्य वा शैलीको कुनै पर्वाह छैन, मेरो पालामा, हामी सोचेर खेल्थ्यौं र खेलमा केही कलात्मकता पनि पस्कन्थ्यौं।’
सन् २०१४ मा ब्राजिलमा भएको विश्वकप, जुन जर्मनीले जितेको थियो, अघि सर्वकालीन महान् खेलाडी मानिने पेलेले व्यक्त गरेका यी भनाइहरूले विश्वकै सबैभन्दा लोकप्रिय खेलको वर्तमान अवस्थाबारे धेरै कुरा प्रस्ट पारिदिएको छ।
त्यो प्रतियोगिता ब्राजिलका लागि एउटा निर्णायक मोड साबित भयो, यसको उद्देश्य विश्वभरका दर्शकमाझ नेयमार, ओस्कार र हल्कजस्ता खेलाडीहरूको व्यक्तिगत प्रतिभा प्रदर्शन गर्नु थियो। तर, त्यसको ठीक विपरीत सेमिफाइनलमा अत्यन्तै प्रभावशाली र उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेको जर्मन टोलीले ब्राजिललाई ७–१ को लज्जास्पद हार चखायो, एउटा यस्तो हार जसको पीडाले देशलाई आजसम्म पनि सताइरहेको छ।
जर्मनीको त्यो सफलताले एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण प्रस्तुत गर्यो, फुटबलमा केवल व्यक्तिगत कौशलले भरिएका तथा योजना विहीन वा सहज शैलीमा खेल्दै मनोरञ्जन र जितको चाहना राख्ने टोलीहरू भन्दा कडा परिश्रम गर्ने, चुस्त शारीरिक क्षमता भएका र रणनीतिक योजनालाई कडाइका साथ पालना गर्ने टोलीहरू नै हाबी हुन्छन्।
मेक्सिकोमा सन् १९७० को च्याम्पियनसिप जितेको पेलेको टोलीलाई धेरै फुटबल इतिहासकारहरूले विश्वकप जित्ने अन्तिम उत्कृष्ट टोली मान्छन्, जसले ‘सुन्दर खेल’ को उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गरेको थियो। त्यसको चार वर्षपछि पश्चिम जर्मनीमा भएको विश्वकपमा नेदरल्यान्ड्स र तिनको ‘टोटल फुटबल’को रणनीति सामु ब्राजिल रणनीतिक रूपमा पछि पर्यो।
सन् १९७४ को वर्ष एक निर्णायक मोड साबित भयो किनकि यसले खेलको कर्पोरेटीकरण (व्यावसायिक निगमीकरण) को सुरुवात गर्यो। सोही वर्ष जोआओ हाभेलांगे फिफाको अध्यक्षमा निर्वाचित हुनुले आकर्षक विश्वव्यापी प्रायोजन सम्झौताहरूको नयाँ युगको सूत्रपात गरिदियो ।
पहिलेका सम्झौताहरू स्थानीय र स्वतन्त्र थिए तर १९७० को दशकको मध्य देखि अन्त्यसम्ममा प्रिमियम साझेदारी र एडिडास र कोकाकोला जस्ता विश्वव्यापी ब्रान्डहरू व्यावसायिक मार्केटिङ सम्बन्धहरूमा स्थापित फिफा साझेदार बन्न पुगे, जुन आजसम्म पनि जारी छ।
प्रसारण अधिकारहरूले यो प्रवृत्तिलाई प्रतिबिम्बित गरेसँगै राष्ट्रिय नेटवर्क सम्झौताहरूको आगमनसँगै टिभी सम्झौताहरूको लागतले आकाश छोयो, त्यसपछि १९८० तिर खेलकुद केबल सदस्यताहरू सुरु भए। फुटबल अब ठूलो पैसा थियो र फलस्वरूप दाउँ पनि बढेको थियो।
प्रायोजन र प्रसारण राजस्वमा वृद्धिले टोलीहरूको लागि वित्तीय पुरस्कार पहिले कहिल्यै कल्पना नगरिएको स्तरमा पुगेको देख्यो। फुटबल सबै मूल्यमा जित्ने बारेमा बन्यो र खेल खेल्ने तरिका बढ्दो रूपमा पुरानो रूपमा देखिन थाल्यो। सन् २०२६ को परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा ‘जनता वा श्रमिकको खेल’ भनिने फुटबल आम समर्थकहरूबाट अझ टाढिएको छ।
आधुनिक फुटबलको जन्मभूमि मानिने इङ्गल्याण्डमा यो खेल कुनै समय श्रमिक वर्गको मनोरञ्जनको सस्तो माध्यम र दैनिक जीवनको तनावबाट मुक्ति पाउने उपाय थियो। आजभोलि इङ्लिस प्रिमियर लिगका खेलहरूको टिकट किन्नु यति महँगो भइसकेको छ कि आम समर्थकहरू यसको पहुँचभन्दा बाहिर पुगेका छन्।
इङ्गल्याण्डका समर्थक समूहहरूद्वारा गरिएको एक हालैको सर्वेक्षण अनुसार सन् १९९० यता त्यहाँको शीर्ष स्तरीय फुटबल खेलको टिकट मूल्यमा ८०० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ।
यसैबीच, अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा ‘विश्वकप’ अब फिफाका लागि अत्यधिक आम्दानीको स्रोत बनेको छ। हालको प्रतियोगिताका टिकटहरूको मूल्य ६० डलर देखि १०,००० डलरभन्दा बढीसम्म तोकिएको छ, जसले खेलको नियामक निकायलाई करिब ९ अर्ब अमेरिकन डलर राजस्व संकलन गर्न मद्दत गरेको छ।
सन् १९९४ मा संयुक्त राज्य अमेरिकाले अन्तिम पटक विश्वकप आयोजना गरेयता टिकटको मूल्य निरन्तर बढ्दै गएको छ। सन् १९९४ मा विश्वकपको फाइनल खेलको क्याटेगोरीको टिकट मूल्य ४७५ डलर थियो, सन् २०२६ सम्मको मुद्रास्फीतिलाई समायोजन गर्दा यसको मूल्य १,०७४.४५ अमेरिकन डलर हुन आउँछ।
तथ्याङ्क अनुसार एक विश्वकपबाट अर्को विश्वकपसम्मको अवधिमा मूल्यमा भएको सबैभन्दा ठूलो र तीव्र वृद्धि सन् २०२२ को संस्करणबाट २०२६ को संस्करणमा देखिएको छ, जहाँ ‘क्याटेगोरी १’ को टिकट मूल्यमा ६०० प्रतिशतले वृद्धि भयो। मुद्रास्फीति समायोजन गर्दा यसको मूल्य १,८३३.९१ डलरबाट बढेर १०,९९० डलर पुगेको छ।
समग्रमा भन्नुपर्दा यसले सन् २०२६ को विश्वकप खेलहरू प्रत्यक्ष हेर्ने अवसरलाई तुलनात्मक रूपमा सीमित र धनी वर्गका लागि मात्र उपलब्ध हुने अनुभवमा परिणत गरिदिएको छ।
(अलजजिरावाट साभार)
Discussion about this post