भारतीय एक जनजाती, जहाँ विवाह अगावै युवायुवतीसँगै बस्न पाउँछन्

काठमाडौं, ३ असार । भारत आफ्नो विविधता र अद्वितीय सांस्कृतिक परम्पराका लागि विश्वव्यापी रूपमा परिचित छ।

भारतका विभिन्न भागहरूमा बस्ने जनजातिहरूको चलन सामान्य समाजभन्दा धेरै फरक र रोचक छ। यस्तै एउटा अनौठो पक्ष छत्तीसगढको आदिवासी क्षेत्रहरूमा देखिन्छ, जहाँ विवाह अघि नै युवा पुरुष र महिलाहरूलाई एकअर्कालाई बुझ्न र आफ्नो जीवनसाथी छनौट गर्न पूर्ण स्वतन्त्रता दिइन्छ। यो यहाँको शताब्दीऔं पुरानो परम्पराले केटाहरू र केटीहरूलाई आफ्नो परिवारको सहमतिमा सँगै समय बिताउन अनुमति दिन्छ, जुन सामाजिक रूपमा पवित्र मानिन्छ।

‘घोटुल’ भनेर चिनिने यो अनौठो चलन छत्तीसगढको बस्तर क्षेत्रमा बस्ने मुरिया र माडिया जनजातिहरूमा प्रचलित छ। ‘घोटुल’ भनेको गाउँको बाहिरी भागमा माटो र काठले बनेको ठूलो झुपडी वा कटेज हो। यसलाई परम्परागत आदिवासी सामाजिक केन्द्र मान्न सकिन्छ, जहाँ समुदायका युवाहरू भेला हुन्छन्। गाउँका बूढापाकाहरूको निरीक्षणमा केटाहरू र केटीहरूलाई भेट्ने, अन्तरक्रिया गर्ने र एकअर्कालाई राम्रोसँग बुझ्ने अवसर दिइन्छ।

यस विशेष परम्परामा भाग लिने युवा पुरुष र महिलाहरूलाई समुदाय भित्र विशेष नाम र पहिचान दिइन्छ। ‘घोटुल’मा सामेल हुने अविवाहित केटीहरूलाई ‘मोतियारी’ भनिन्छ र अविवाहित केटाहरूलाई ‘चेलिक’ भनिन्छ। समूहको सुचारु सञ्चालन सुनिश्चित गर्न, तिनीहरूको आफ्नै समिति हुन्छ, जसमा केटीहरूको प्रमुखलाई ‘बेलोसा’र केटाहरूको प्रमुखलाई ‘सरदार’ भनिन्छ। यी प्रमुखहरू घोटुल भित्र अनुशासन र सबै व्यवस्था कायम राख्न जिम्मेवार हुन्छन्।

सरल भाषामा भन्नुपर्दा ‘घोटुल’ आदिवासीहरूको लागि एक प्रकारको ‘स्नातक छात्रावास’ वा युवा गृह हो। जनजातिका केटाकेटीहरू साँझ पर्दा यहाँ भेला हुन्छन् र रात बिताउँछन्। यद्यपी, यस परम्पराको नियम फरक–फरक क्षेत्रहरूमा थोरै फरक हुन्छ। केही क्षेत्रहरूमा युवाहरू घोटुलमा रात बिताउँछन् जबकी अरूमा दिन सँगै बिताए पछि, नाच्दै, गाउँदै र कुराकानी गरे पछि सबै केटाकेटीहरू सुत्न आफ्नो घर फर्कन्छन्।

घोटुल केवल भेला हुने ठाउँ मात्र होइन, यी जनजातिहरूको लागि एक प्रमुख सांस्कृतिक विद्यालय पनि हो। यहाँ, युवाहरूलाई धार्मिक विश्वास, परम्परागत लोक नृत्य, संगीत, कला र उनीहरूका पुर्खाहरूको कथाहरू सिकाइन्छ। यस समयमा जनजातिका दिग्गजहरू र वरिष्ठ सदस्यहरू पनि उपस्थित हुन्छन्। वृद्धहरूको उपस्थितिको उद्देश्य युवाहरूलाई रक्षा गर्नु होइन् तर उनीहरूलाई उनीहरूको समृद्ध संस्कृतिसँग परिचित गराउनु, मार्गदर्शन गर्नु र उत्सव मनाउन प्रेरित गर्नु हो।

साँझ नजिकिँदै गर्दा जनजातिका केटाकेटीहरू समूह बनाउँछन् र लोकगीत गाउँदै घोटुलतिर लाग्छन्। उत्सव एक भव्य समारोहबाट सुरु हुन्छ, जहाँ समुदायका विवाहित पुरुषहरूले ठूला ढोल बजाउँछन् र युवाहरू तालमा नाच्छन्। नाचगान र गीत पछि सबैजना गाउँका मुद्दाहरू गफ गर्न र छलफल गर्न साना समूहहरूमा भेला हुन्छन्। यो जमघटको समयमा युवाहरूले एकअर्कालाई चिन्छन् र आफ्ना पार्टनरहरू छनौट गर्छन्, जुन आधुनिक समयको ‘हनिमुन नाइट’ जस्तै हो।

यस परम्पराको एउटा विशेष सुन्दर अनुष्ठानमा नाम परिवर्तन समावेश छ। भनिन्छ कि जब केटा र केटी घोटुलमा सामेल हुन्छन्, उनीहरूलाई त्यहाँ प्रयोग गर्नको लागि एउटा नयाँ गोप्य नाम दिइन्छ। जब केटाले केटीलाई मन पराउँछ र उनी सहमत हुन्छिन्, सम्बन्धलाई पुष्टि भएको मानिन्छ। त्यसपछि केटाले केटीको कपालमा सुन्दर फूल राख्छ, सार्वजनिक रूपमा एकअर्काप्रतिको आफ्नो प्रेमको घोषणा गर्छ।

यो अनौठो घोटुल परम्परामा भाग लिन युवाहरूको लागि निश्चित उमेर सीमा छ। नियम अनुसार केटाहरू कम्तिमा २१ वर्ष र केटीहरू १८ वर्षका हुनुपर्छ। सुरुमा जब नयाँ केटाहरू र केटीहरू यो वातावरणमा प्रवेश गर्छन्, तिनीहरू अलि हिचकिचाउँछन्। यो हिचकिचाहट हटाउन, तिनीहरूलाई पूरा सात दिन दिइन्छ। यी सात दिनहरूमा, प्रत्येक युवा पुरुष र महिलालाई फरक फरक व्यक्तिहरूसँग अन्तरक्रिया गर्ने र सही जीवनसाथी छनौट गर्ने पूर्ण स्वतन्त्रता हुन्छ।