नेपाली महिलाहरूले मनाउने तीज के हो ? परम्परा, आस्था र बदलिँदो सामाजिक अर्थ

दिपक बास्तोला/भदौ २९ गते। रातो सारी, हरियो चुरा, पोते र तिलहरीमा सजिएका महिलाहरूको भीड, शिव–पार्वतीको पूजा, व्रत, दर, नाचगान र तीजका गीत- यी दृश्य देखिन थालेपछि नेपाली समाजमा हरितालिका तीज आएको अनुभूति हुन्छ। तर तीज यति मात्र होइन, यो एउटा धार्मिक व्रतसँगै नेपाली महिलाको सामाजिक जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध, माइतीसँगको भावनात्मक नाता, सांस्कृतिक पहिचान र अभिव्यक्तिको इतिहास बोकेको पर्व हो।

हरेक वर्ष भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइने हरितालिका तीजलाई परम्परागत रूपमा हिन्दू महिलाहरूको महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा लिइन्छ। भाद्र शुक्ल द्वितीयाका दिन दर खाने र त्यसपछि तीजको मुख्य व्रत तथा पूजा गर्ने परम्परा छ। त्यसपछिको ऋषि पञ्चमीसम्मका धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिले तीजलाई बहुआयामिक पर्व बनाएको छ। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि तीजलाई नेपालका महिलाहरूले विशेष रूपमा मनाउने तीनदिने सांस्कृतिक पर्वका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

तर प्रश्न उठ्छ- नेपाली महिलाहरूले तीज किन मनाउँछन्? यसको सुरुवात कहाँबाट भयो? आजको तीज र हिजोको तीजमा के फरक छ? अनि तीज महिलाको धार्मिक पर्व मात्र हो कि सामाजिक परिवर्तनको आवाज पनि हो ?

शिव–पार्वतीको कथासँग जोडिएको तीज

तीजको धार्मिक आधार भगवान् शिव र माता पार्वतीसँग जोडिएको पौराणिक कथामा आधारित छ। धार्मिक मान्यताअनुसार हिमालयकी पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई आफ्नो पति बनाउन कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। पार्वतीको इच्छाविपरीत उनका पिता हिमालयले विष्णुसँग विवाह गरिदिन खोजेपछि उनका साथीहरूले पार्वतीलाई त्यहाँबाट लगेर सुरक्षित स्थानमा राखेको र उनले त्यहीँ शिवलाई प्राप्त गर्न कठोर व्रत तथा तपस्या गरेको कथन पाइन्छ।

यही कारण पर्वको नाम ‘हरितालिका’ रहन गएको धार्मिक व्याख्या छ। संस्कृत शब्द ‘हरित’ अर्थात् हरण गरिएको र ‘आलिका’ अर्थात् साथीबाट बनेको ‘हरितालिका’ नामलाई पार्वतीलाई साथीहरूले लुकाएर राखेको प्रसंगसँग जोडिन्छ। नेपाल सरकारअन्तर्गत सांस्कृतिक संस्थानले पनि हरितालिका नामको व्युत्पत्तिलाई यही धार्मिक किंवदन्तीसँग जोडेको छ।

यस कथामा पार्वतीको दृढ इच्छा, आफ्नो जीवनसाथी छनोट गर्ने चाहना र त्यसका लागि गरिएको संघर्षलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ। त्यसैले तीजलाई केवल पति–परिवारको सुखका लागि गरिने व्रतका रूपमा मात्र बुझ्नु यसको एउटा पक्षलाई मात्र हेर्नु हो।

दर : भोजनभन्दा बढी, सम्बन्धको पुनर्मिलन

तीज सुरु हुनुअघि ‘दर’ खाने परम्परा नेपाली समाजमा निकै महत्वपूर्ण छ। विशेषगरी माइतीले छोरी, चेली, दिदीबहिनी तथा आफन्तलाई बोलाएर दर खुवाउने चलन पुरानो सामाजिक परम्परा हो। तीजको अघिल्लो दिन सामूहिक रूपमा खाना खाने, भेटघाट गर्ने र रमाइलो गर्ने चलनले परिवार तथा आफन्तबीचको सम्बन्धलाई पुनः जोड्ने काम गर्छ।

विवाहपछि आफ्नो जन्मघरबाट टाढा पुगेका महिलाका लागि माइतीघर फर्किनु तीजको भावनात्मक पक्ष हो। वर्षभरि परिवार र घरायसी जिम्मेवारीमा व्यस्त रहने महिलाहरू तीजको बहानामा आमाबुबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी तथा साथीहरूसँग भेट्ने अवसर पाउँछन्।

त्यसैले दरलाई केवल ‘व्रत बस्नुअघि खाने खाना’ भनेर सीमित गर्नु पनि उचित हुँदैन। यो नेपाली समाजमा महिला–महिलाबीचको भेटघाट र पारिवारिक पुनर्मिलनको सांस्कृतिक अभ्याससमेत हो।

तीज गीत : महिलाको आवाज बोल्ने माध्यम

तीजको सबैभन्दा रोचक र खोजी गर्नुपर्ने पक्ष तीज गीत हो। विगतमा महिलाहरूका लागि आफ्ना दुःख, पीडा, पारिवारिक समस्या र सामाजिक असन्तुष्टि खुलेर व्यक्त गर्ने अवसर सीमित थियो। त्यस्तो अवस्थामा तीज गीत महिलाहरूको भावनालाई सार्वजनिक गर्ने सांस्कृतिक माध्यम बने।

माइतीघरबाट विवाह गरेर कर्मघर पुगेपछि भोगेका दुःख, सासू–ससुरासँगको सम्बन्ध, श्रीमान्को व्यवहार, माइतीको सम्झना र सामाजिक विभेदजस्ता विषय गीतमा व्यक्त गरिन्थे। यसरी हेर्दा तीज गीत मनोरञ्जन मात्र नभई तत्कालीन नेपाली समाजमा महिलाको जीवन बुझ्ने एउटा मौखिक दस्तावेजसमेत हो।

पछिल्लो समय पनि तीज गीतमा महिला हिंसा, शिक्षा, आर्थिक स्वतन्त्रता, समानता, वैदेशिक रोजगारीका कारण परिवारमा परेको प्रभाव, प्रेम, सम्बन्ध र सामाजिक विकृतिका विषय आउन थालेका छन्। गोरखापत्रले पनि तीजलाई महिलाका दबिएका आवाज, दुःख र पीडा अभिव्यक्त गर्ने परम्पराबाट महिला स्वतन्त्रता, समानता र सशक्तीकरणसँग जोडिँदै गएको पर्वका रूपमा चर्चा गरेको छ।

तीज र महिला स्वतन्त्रताको प्रश्न

तीजलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा पछिल्लो समय महत्वपूर्ण परिवर्तन आएको छ। परम्परागत रूपमा विवाहित महिलाले श्रीमान्को दीर्घायु र सुखी दाम्पत्य जीवनको कामना गर्दै व्रत बस्ने तथा अविवाहित महिलाले राम्रो जीवनसाथीको कामना गर्ने धार्मिक मान्यता रहँदै आएको छ। तर आजका महिलाले तीजलाई आफ्नो आत्मसम्मान, स्वतन्त्रता, समानता र अधिकारको विषयसँग पनि जोड्न थालेका छन्।

यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न जन्माएको छ—के महिलाले आफ्नो जीवनसाथीको दीर्घायुका लागि मात्र व्रत बस्ने कि आफ्नो स्वास्थ्य, खुशी र समान सम्बन्धका लागि पनि प्रार्थना गर्ने? आधुनिक पुस्ताले तीजको यही अर्थलाई पुनः परिभाषित गरिरहेको छ। अहिले कतिपय महिलाले तीजमा श्रीमान्को मात्र होइन, परिवारका सबै सदस्यको स्वास्थ्य, समृद्धि र सुखको कामना गर्छन्। कतिपयले व्रतलाई धार्मिक आस्थाका रूपमा मात्र लिन्छन् भने कतिपयले व्रत नबसी पनि सांस्कृतिक पर्वका रूपमा तीज मनाउँछन्। यसले तीजलाई परम्परा र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताबीचको संवादको पर्व बनाउँदैछ।

रातो पहिरनको संस्कृति

तीजमा रातो रङको विशेष महत्व देखिन्छ। रातो सारी, रातो टीका, चुरा, पोते, तिलहरी तथा विभिन्न आभूषणमा सजिएका महिलाहरू तीजको सांस्कृतिक पहिचानजस्तै बनेका छन्। तर पहिरनको यो परम्परा पछिल्लो समय फेसन उद्योगसँग पनि जोडिएको छ। तीज आउनुअघि बजारमा सारी, गहना, चुरा, मेहन्दी, सौन्दर्य सामग्री तथा विभिन्न प्रकारका सजावटका सामग्रीको व्यापार बढ्ने गर्छ।

सामाजिक सञ्जालको विस्तारले यसलाई अझ व्यापक बनाएको छ। पहिले गाउँको आँगनमा सीमित तीज अहिले फेसबुक, टिकटक, युट्युब र अन्य डिजिटल प्लेटफर्ममा पुगिसकेको छ। एक हिसाबले यसले नेपाली संस्कृति विश्वभर पुर्‍याउने अवसर दिएको छ। विदेशमा रहेका नेपाली महिलाले पनि सामूहिक रूपमा तीज कार्यक्रम आयोजना गरेर आफ्नो संस्कृति जोगाइरहेका छन्। तर अर्कोतर्फ सामाजिक सञ्जालमा देखाइने अत्यधिक तडकभडकले तीजको मौलिक स्वरूपलाई ओझेलमा पार्ने चिन्ता पनि बढेको छ।

तीजको बढ्दो व्यावसायीकरण

तीज लोकप्रिय हुँदै जाँदा यसको आर्थिक पक्ष पनि बलियो बनेको छ। कपडा पसलदेखि सुनचाँदी व्यवसाय, सौन्दर्य सामग्री, होटल, रेस्टुरेन्ट, कार्यक्रम व्यवस्थापन तथा मनोरञ्जन क्षेत्रमा तीजले आर्थिक गतिविधि बढाउने गरेको छ। महिलाका लागि विशेष छुट, तीज विशेष कार्यक्रम, दर पार्टी, सांगीतिक कार्यक्रम र विभिन्न प्रचारात्मक अभियान अहिले सामान्यजस्तै बनेका छन्।

यसलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। पर्वले व्यवसाय र रोजगारीलाई चलायमान बनाउनु अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक पक्ष हो। समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब सांस्कृतिक पर्वलाई सामाजिक प्रतिष्ठा देखाउने प्रतिस्पर्धामा परिणत गरिन्छ। कसले महँगो सारी लगायो, कसले धेरै गहना लगायो, कसले ठूलो दर पार्टी गर्‍यो भन्ने प्रतिस्पर्धाले आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारमा अनावश्यक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। त्यसैले तीजको खुसी खर्चको आकारले होइन, सम्बन्धको न्यानोपनले मापन हुनुपर्ने आवश्यकता छ।

व्रत : आस्था कि स्वास्थ्य चुनौती?

तीजको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष व्रत हो। धेरै महिलाले दिनभर अन्न तथा पानी नखाई व्रत बस्ने गर्छन्। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि तीजमा धेरै महिलाले लामो समयसम्म खाना र पानी नखाई व्रत बस्ने परम्परा रहेको उल्लेख गरेको छ।

तर स्वास्थ्यको दृष्टिले भने सबै महिलाका लागि लामो समयसम्म निराहार वा निर्जल व्रत उपयुक्त नहुन सक्छ। विशेषगरी गर्भवती, स्तनपान गराइरहेका, दीर्घरोग भएका वा नियमित औषधि सेवन गर्ने महिलाले स्वास्थ्य अवस्थालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ।

यसले तीजको एउटा आधुनिक सन्देश पनि दिन्छ—धर्म र संस्कृतिको सम्मान गर्दै स्वास्थ्यको सुरक्षा गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

व्रत बस्नु धार्मिक आस्था हो; तर आफ्नो स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्नु धार्मिक कर्तव्य होइन भन्ने चेतना विस्तार हुँदै जान आवश्यक छ।

ऋषि पञ्चमी र आत्मशुद्धिको परम्परा

तीजलाई केवल मुख्य व्रतको दिनमा सीमित गरिँदैन। यसको अन्तिम पक्ष ऋषि पञ्चमीसँग जोडिन्छ। परम्पराअनुसार महिलाहरूले ऋषिहरूको पूजा गर्ने, स्नान गर्ने तथा विभिन्न धार्मिक विधि पूरा गर्ने गर्छन्।

यसमा शरीर र मनको शुद्धता, आत्मसंयम र धार्मिक अनुशासनको भाव जोडिएको पाइन्छ। यद्यपि समयसँगै यसको अभ्यास र व्याख्यामा पनि परिवर्तन आएको छ। आजको पुस्ताले यस्ता धार्मिक विधिलाई वैज्ञानिक चेतना, व्यक्तिगत विश्वास र सांस्कृतिक पहिचानको दृष्टिले अलग–अलग रूपमा बुझ्न थालेको छ।

गाउँदेखि विदेशसम्म फैलिएको तीज

पहिले तीज मुख्यतः हिन्दू नेपाली महिलाको पर्वका रूपमा परिचित थियो। अहिले भने यसको सांस्कृतिक प्रभाव व्यापक हुँदै गएको छ। विभिन्न समुदायका नेपाली महिलाले समेत तीजका सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहभागिता जनाउने गरेका छन्।

काठमाडौं, विराटनगर, पोखरा, धरान, उर्लाबारीजस्ता शहरदेखि विदेशका विभिन्न देशमा रहेका नेपाली समुदायले पनि तीज कार्यक्रम आयोजना गर्ने गरेका छन्। यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ—तीज अब एउटा निश्चित भूगोलमा सीमित पर्व रहेन। नेपाली पहिचान बोकेर संसारका विभिन्न ठाउँमा पुगेको सांस्कृतिक उत्सव बनेको छ।

उर्लाबारीमा तीज : स्थानीय संस्कृतिसँग जोडिएको उत्सव

मोरङको उर्लाबारीमा पनि तीज सामाजिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिसँग जोडिएको पर्वका रूपमा मनाइन्छ। महिला समूह, सामाजिक संस्था, राजनीतिक तथा गैरराजनीतिक संगठन, स्थानीय समुदाय र विभिन्न संघसंस्थाले तीज विशेष कार्यक्रम आयोजना गर्ने गरेका छन्।

यस्ता कार्यक्रमले महिलालाई घरको दैनिकीबाट केही समय बाहिर निकालेर सामाजिक रूपमा जोड्ने अवसर दिन्छ। गीत, नृत्य र भेटघाटसँगै सामाजिक चेतना फैलाउने कार्यक्रम गर्न सके तीजको सामाजिक महत्व अझ बढ्न सक्छ।

उर्लाबारीजस्तो बहुसांस्कृतिक समाजमा तीजलाई केवल धार्मिक कार्यक्रमका रूपमा नभई स्थानीय कला, लोकगीत, महिला उद्यमशीलता र सामाजिक जागरणसँग जोड्न सकिने प्रशस्त सम्भावना छ। मौलिकता जोगाउने कि आधुनिकतालाई स्वीकार गर्ने?

आजको तीजको सबैभन्दा ठूलो बहस यही हो। एकातिर पुरानो परम्परा जोगाउनुपर्ने आवाज छ। अर्कोतिर समाज परिवर्तन भएसँगै पर्व पनि परिवर्तन हुनुपर्ने तर्क छ।

वास्तवमा यी दुईबीच सन्तुलन आवश्यक छ। संस्कृति स्थिर वस्तु होइन; समयसँगै यसको स्वरूप परिवर्तन हुन्छ। तर परिवर्तनका नाममा पर्वको मूल भावना हराउनु हुँदैन।

तीजमा नयाँ गीत आउन सक्छन्, आधुनिक पहिरन आउन सक्छ, सामाजिक सञ्जालमा कार्यक्रम हुन सक्छ, महिलाले आफ्नो अधिकारका कुरा गर्न सक्छन्। तर परिवार, आत्मीयता, महिला–महिला सम्बन्ध, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सद्भावजस्ता मूल पक्ष हराउनु हुँदैन।

अबको तीज कस्तो ?

अबको तीजले केही नयाँ प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्ने देखिन्छ।

के तीज महिलाले मात्र व्रत बस्ने पर्व भएर सीमित रहने?

के तीजमा महिलाको स्वास्थ्य, शिक्षा र आर्थिक स्वतन्त्रताको विषय उठाउन सकिँदैन?

के तीज गीतले केवल प्रेम र दाम्पत्यको कुरा गर्ने कि महिला हिंसा, बालविवाह, दाइजो, वैदेशिक रोजगारी, शिक्षा र समानताको विषय पनि बोल्ने?

यी प्रश्नको उत्तर खोज्दै जाँदा तीजको आधुनिक अर्थ अझ फराकिलो हुन्छ।

तीजको वास्तविक शक्ति यसको सामूहिकतामा छ। एक महिलाले आफ्नो कुरा राख्दा त्यो व्यक्तिगत आवाज हुन सक्छ; हजारौँ महिलाले एउटै गीतमार्फत आफ्नो अनुभव सुनाउँदा त्यो सामाजिक आवाज बन्न सक्छ।

निष्कर्ष : तीज केवल चाड होइन, महिलाको कथा पनि हो

हरितालिका तीज नेपाली महिलाहरूको धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको पर्व हो। यसको जरा शिव–पार्वतीको पौराणिक कथामा रहे पनि यसको सामाजिक यात्रा नेपाली महिलाको जीवनसँग जोडिँदै आएको छ।

दरले परिवार जोडेको छ। माइतीघरले चेलीलाई सम्झाएको छ। तीज गीतले महिलाका दुःख बोलेका छन्। नाचगानले खुसी बाँडेको छ। व्रतले आस्था र संकल्पको प्रतिनिधित्व गरेको छ। समयसँगै तीजले महिला स्वतन्त्रता, समानता र सशक्तीकरणको आवाजसमेत बोकेको छ।

तर तीजलाई तडकभडक, खर्च र प्रदर्शनको पर्व बनाउने हो कि मौलिक संस्कृति, आत्मीयता र सामाजिक चेतनाको पर्व बनाउने भन्ने निर्णय आजको पुस्ताको हातमा छ।

परम्परा जोगाउनु भनेको पुरानो कुरा जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र होइन। त्यसको मूल भावना बुझेर नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु पनि हो।

त्यसैले आजको तीजले एउटा सन्देश दिन सक्छ—महिलाको खुसी, स्वास्थ्य, सम्मान, समानता र स्वतन्त्रता पनि तीजकै उत्सव हुन्।

रातो सारीमा सजिएका महिलाहरूको भीडभित्र केवल एउटा धार्मिक पर्वको उत्साह मात्र छैन; त्यहाँ पुस्तौँदेखि बोकिएको स्मृति, माइतीको माया, साथीको साथ, पीडाको कथा, संघर्षको इतिहास र भविष्यप्रतिको नयाँ आशा पनि छ।

यही कारण नेपाली महिलाहरूका लागि तीज एउटा चाड मात्र होइन—आफ्नो कथा आफैँ सुनाउने एउटा सांस्कृतिक मञ्च पनि हो।
#teejspecial #teejfestival #teejcelebration